Czym jest złamanie zmęczeniowe i jak powstaje?
Złamanie zmęczeniowe powstaje wskutek sumujących się w długim czasie przeciążeń układu kostnego. W odróżnieniu od typowego złamania nie powstaje ono w wyniku pojedynczego urazu. Może upłynąć nawet kilka tygodni, zanim dojdzie do złamania. Duże obciążenia, którym kość jest poddawana wielokrotnie, osłabiają jej strukturę, doprowadzając do powstawania mikrouszkodzeń. W momencie, kiedy granica wytrzymałości struktury kostnej zostaje przekroczona, dochodzi właśnie do opisywanego złamania kości. Stanowią około 20% wszystkich urazów medycyny sportowej
Najczęstsze przyczyny złamań zmęczeniowych
U podstaw tego typu urazów stoi zbyt szybkie zwiększenie objętości treningu lub jego intensywności bez odpowiedniego przygotowania i odpowiedniego odpoczynku. Dzieje się tak zwłaszcza podczas intensywnego lub wyczynowego uprawiania sportu. Sprzyjają im również:
- nadmierne obciążenie i treningi na twardym podłożu,
- niewłaściwe obuwie,
- zaburzenia hormonalne,
- niedobory wapnia i witaminy D,
- powtarzalne obciążenia tych samych kości przy dużym obciążeniu treningowym.
Poza wpływem czynników zewnętrznych uwzględnia się (również w przypadku innych osób niż biegacze) następujące czynniki ryzyka: zażywanie leków (kortykosteroidy), otyłość, wady anatomiczne w budowie szkieletu, zaburzenia hormonalne, zbyt intensywne treningi lub ćwiczenia bez odpowiedniej rozgrzewki, a także uprawianie kilku sportów.
Kto jest najbardziej narażony na złamania zmęczeniowe?
Na urazy szczególnie narażone są osoby aktywne fizycznie. Najczęściej dotyczą one biegaczy długodystansowych oraz osób uprawiających sporty wytrzymałościowe, a także rekrutów w populacji wojskowej. Kobiety doświadczają złamań zmęczeniowych od 2 do 11 razy częściej niż mężczyźni, m.in. z powodu zaburzeń hormonalnych. Szacuje się, że problem dotyczy nawet 20% osób aktywnych fizycznie.
Które kości najczęściej ulegają złamaniom zmęczeniowym?
Zdecydowana większość (90–95%) złamań zmęczeniowych występuje w kończynach dolnych; najczęściej dotyczą kości stóp i podudzia. Najczęstsze lokalizacje to:
- kości śródstopia (złamanie zmęczeniowe śródstopia),
- kości piszczelowej (złamanie zmęczeniowe piszczeli),
- kości strzałkowej (złamanie zmęczeniowe kości strzałkowej),
- kości piętowej i kości łódkowatej,
- rzadziej szyjki kości udowej (złamanie zmęczeniowe kości udowej.
Objawy złamania zmęczeniowego. Czy i jak boli?
Charakterystyczne objawy złamania przeciążeniowego narastają stopniowo. We wczesnym etapie złamania zmęczeniowego ból może być jedynym objawem. Wraz z postępem urazu mogą pojawić się obrzęk, tkliwość lub zaczerwienienie w miejscu złamania. Dodatkowo może wystąpić obrzęk, a niekiedy zaczerwienienie skóry w okolicy złamania
Jak rozpoznać złamanie zmęczeniowe?
Wczesne rozpoznanie złamania zmęczeniowego ma duże znaczenie, ponieważ pozwala szybciej wdrożyć odpowiednie leczenie i zmniejsza ryzyko pogłębienia urazu. Charakterystycznym objawem jest ból zlokalizowany w jednym, konkretnym miejscu, który początkowo pojawia się podczas aktywności fizycznej i nasila się wraz z obciążeniem. Z czasem dolegliwości mogą utrzymywać się dłużej i nawracać przy każdym powrocie do treningów. Jeśli pojawią się takie objawy, warto jak najszybciej zgłosić się do lekarza, który przeprowadzi badanie i zaplanuje dalszą diagnostykę.
Diagnostyka złamań zmęczeniowych
Podstawą diagnostyki jest wywiad oraz badanie fizykalne, czyli badanie kliniczne przeprowadzone przez lekarza, często specjalistę z zakresu ortopedii i traumatologii narządu ruchu. W diagnostyce złamań zmęczeniowych stosuje się badania obrazowe:
- RTG – we wczesnej fazie badania RTG mogą nie wykazywać zmian,
- rezonans magnetyczny – wykonanie rezonansu magnetycznego jest złotym standardem, ponieważ uwidacznia uraz najwcześniej i najdokładniej,
- scyntygrafia kości oraz USG – bywają pomocne w trudnych przypadkach.
Leczenie złamania zmęczeniowego
W większości przypadków leczenie jest zachowawcze. Podstawą jest odciążenie kończyny i odpoczynek przez około 6–8 tygodni. Często zalecane jest chodzenie z użyciem kul, ortezy lub wkładek ortopedycznych. Leczenie złamania obejmuje też modyfikację uprawianej aktywności fizycznej. Leczenie operacyjne rozważa się w przypadku przemieszczenia kości lub złamań w lokalizacjach wysokiego ryzyka, takich jak szyjka kości udowej. W takich sytuacjach konieczne może być przeprowadzenie interwencji chirurgicznej.
Ile goi się złamanie zmęczeniowe?
Czas gojenia zależy od lokalizacji urazu, a ściślej od lokalizacji złamania. Zwykle wynosi od 4 do 12 tygodni. Powrót do pełnej aktywności, w tym do sportu, następuje zazwyczaj po około 3 miesiącach. Ponadto powinien być stopniowy i wymaga ścisłego przestrzegania zaleceń lekarskich.
Czy przy złamaniu zmęczeniowym można chodzić?
Możliwość chodzenia nie oznacza, że obciążanie kończyny jest bezpieczne. We wczesnym etapie złamania zmęczeniowego ból może być niewielki i pojawiać się głównie podczas większego obciążenia, dlatego można mieć wrażenie, że chodzenie nie stanowi problemu. Dalsze obciążanie uszkodzonej kości może jednak pogłębiać uraz i opóźniać gojenie. To, czy i w jakim zakresie można obciążać kończynę, zależy m.in. od lokalizacji i stopnia zaawansowania złamania i powinno być ustalone z lekarzem.
Rehabilitacja po złamaniu zmęczeniowym
Podstawową w przypadku złamania zmęczeniowego kości jest ograniczenie aktywności fizycznej i okresowa rezygnacja z uprawiania danego sportu. Czas uzależniony jest od wielu czynników, m.in. od lokalizacji złamania. Kolejnym etapem jest odciążenie lub – jeśli to konieczne – unieruchomienie (najczęściej od 6 do 20 tygodni).
Postępowanie rehabilitacyjne opiera się na stosowaniu zabiegów fizykalnych, które: przyspieszą regenerację uszkodzonej tkanki kostnej, uśmierzą ból, zredukują dodatkowe objawy towarzyszące (np.: obrzęk) oraz poprawią ukrwienie. Powszechnie stosuje się w tym celu – pole magnetyczne, laseroterapię, ultradźwięki.
Warto zadbać również o właściwą suplementację witaminy D i wapnia, stosując odpowiednio zbilansowaną dietę. Należy unikać obciążania kończyny, a w przypadku dużego obrzęku nogi wykonywać okłady z lodu przez 10–15 minut dziennie co 1–2 godziny (w przypadku silnych dolegliwości – nawet co 40 minut).
Zaleca się także ćwiczenia: przeciwzakrzepowe (jeśli złamanie kości wymaga długotrwałego unieruchomienia), izometryczne (dla utrzymania właściwej siły mięśniowej), rozciągające, stabilizujące oraz propriocepcji, które pomogą szybciej wrócić do aktywności sprzed urazu. Dodatkowo stosuje się aplikacje z użyciem taśm Kinesiology Taping. Rodzaj aplikacji uzależniony jest od celu zachowawczego leczenia złamania zmęczeniowego.
Jak zapobiegać złamaniom zmęczeniowym?
Profilaktyka złamań opiera się na rozsądnym planowaniu wysiłku. Zaleca się:
- stopniowe zwiększanie intensywności i objętości treningu (wzrost o ok. 10% tygodniowo),
- odpowiednie obuwie sportowe i unikanie treningów wyłącznie na twardym podłożu,
- odpowiedni odpoczynek i regenerację po intensywnym wysiłku,
- dbanie o zdrowie kości, w tym przez suplementację wapnia i witaminy D.
Złamanie zmęczeniowe a przeciążenie kości – jak je odróżnić?
Przeciążenie kości i złamanie zmęczeniowe to dwa etapy tego samego procesu. Przeciążenie (reakcja naprężeniowa) to wcześniejszy etap uszkodzenia. W kości widać obrzęk, ale nie ma jeszcze linii złamania. O złamaniu mówimy, gdy pojawia się pęknięcie tkanki kostnej. Te stany różnicuje się przede wszystkim na podstawie rezonansu magnetycznego.
Możliwe powikłania nieleczonego złamania zmęczeniowego
Zlekceważony uraz może się szybko pogłębiać. Do możliwych powikłań należą przejście w pełne złamanie, przemieszczenie odłamów, brak zrostu, a w niektórych lokalizacjach (np. szyjka kości udowej) także zaburzenia ukrwienia kości. Przewlekły ból i znacznie dłuższy powrót do aktywności fizycznej to częste skutki urazu, który zbyt długo pozostawał bez leczenia. Z tego powodu nie warto lekceważyć objawów i w razie podejrzenia u siebie złamania zmęczeniowego należy skonsultować się z lekarzem.
