Kserostomia – co oznacza i jak sobie radzić?

Kserostomia – definicja i rodzaje suchości

Kserostomia to zaburzenie powodujące uczucie suchości jamy ustnej. Jego natura nie jest jednak jednolita. Kserostomia prawdziwa wynika z częściowego lub całkowitego zaniku śliny ze ślinianek. W przypadku tej jednostki chorobowej wyróżnia się:

• typ I kserostomii — z zachowaną błoną śluzową,

• typ II kserostomii — z zanikiem błony śluzowej.

Kserostomia rzekoma cechuje się subiektywnym wrażeniem suchości w jamie ustnej.

Wszystkie trzy warianty choroby występują w szerokim przedziale wiekowym pacjentów, choć częściej u kobiet niż u mężczyzn (30% vs. 21%).

Specyficzną odmianą choroby jest tzw. kserostomia polekowa. Wynika ona z przejściowego zaniku funkcji ślinianek wskutek długotrwałego przyjmowania niektórych leków jak atropina, skopolamina i homatropina, ale także β2-adrenomimetyki podawane w leczeniu astmy.

Zmniejszenie wydzielania śliny może być również następstwem przyjmowania popularnych anksjolotyków (leków przeciwlękowych), leków moczopędnych starszej generacji (hydrochlorotiazyd), leków przeciwhistaminowych I generacji (ketotifen, prometazyna, klemastyna), czy też leków opioidowych.

Łącznie tych pozycji jest kilkaset. Objawy suchości jamy ustnej mijają wraz z zakończeniem terapii.

Warto wspomnieć, że na suchość w jamie ustnej często narzekają także pacjenci poddawani radioterapii w leczeniu nowotworów. W tym przypadku dochodzi jednak do uszkodzenia gruczołów ślinowych, a efekty mogą utrzymywać się nawet 2-3 lata po zakończeniu naświetlań.

Przeczytaj również:

Grzybica jamy ustnej – przyczyny, objawy i leczenie

Ślina jako tarcza ochronna – dlaczego jej brak jest niebezpieczny?

Znaczące ograniczenie w wydzielaniu śliny jest poważniejszym problemem niż tylko mało istotnym dyskomfortem. Aby lepiej zrozumieć wagę kserostomii, warto przyjrzeć się bliżej ślinie – jako wydzielinie organizmu. Składa się ona w 99% z wody. Pozostały 1% zawiera:

• sole nieorganiczne (chlorki, węglany i fosforany) sodu, potasu, wapna i magnezu,

• związki organiczne – cholesterol, kwas moczowy, mocznik i białka, w tym enzymy trawienne.

Dzięki połączeniu buforów węglowych i fosforanowych ślina utrzymuje optymalne pH (od 6,8 do 7,2) oraz 70 mOsm (osmolalność śliny).

Ślina nie tylko ułatwia rozkładanie skrobi i maltozy oraz ułatwia mieszanie i rozdrabnianie pokarmu. Jej zadaniem jest zapewnienie błonie śluzowej jamy ustnej odpowiedniego nawilżenia i ochrony przed mechanicznymi uszkodzeniami oraz czynnikami chemicznymi – dzięki zawartości mucyn i glikoprotein.

Dodatkowo trzeba pamiętać, że ślina współtworzy barierę mikrobiologiczną, stanowiąc jeden z mechanizmów odpowiedzi nieswoistej organizmu. Przepływ śliny skutecznie usuwa szkodliwe mikroorganizmy z powierzchni zębów i tkanek. Odmiana mucyny MG1 powoduje agregację mikroorganizmów. W ślinie znajduje się też lizozym, enzym o silnym działaniu antybakteryjnym, który rozkłada peptydoglikan w ścianach komórkowych bakterii gram dodatnich, głównie z rodzaju Streptococcus i Staphylococcus.

Podsumowując, można powiedzieć, że brak śliny przyczynia się do powstania wrót zakażenia wewnątrz jamy ustnej.

Najczęstsze przyczyny kserostomii u dorosłych pacjentów

Kserostomia jest schorzeniem o złożonej etiologii. Wśród jej najczęstszych należy wymienić:

• działania niepożądane niektórych leków (kserostomia polekowa);

• przebyte lub istniejące choroby, w tym zespół Sjögrena, choroba Mikulicza (obecnie choroba IgG4-zależna), cukrzyca typu II, nadczynność tarczycy, zespół Gravesa Basedowa, awitaminoza B1 i B6, niedokrwistość Addisona i Biermera, zespół Parkinsona, niektóre depresje, AIDS;

• radioterapię głowy i szyi,

• przeszczep szpiku.

Pośrednio do kserostomii może prowadzić niehigieniczny tryb życia (jadłospis złożony z produktów niskiej jakości, palenie papierosów).

Przeczytaj również:

Halitoza – co pomaga jej się pozbyć?

Objawy, których nie wolno ignorować

Wbrew pozorom nieprzyjemne uczucie suchości w ustach nie jest jedynym ani najbardziej uciążliwym objawem kserostomii. W zależności od stopnia nasilenia u pacjentów cierpiących pojawiają się trudności w mowie, zaburzenia połykania i zaburzenia smakowe lub wręcz brak doznań smakowych.

Dodatkowo w obrębie jamy ustnej pojawia się swędzenie oraz pieczenie języka i warg, uszkodzenia mechaniczne i zwiększone odkładanie płytki nazębnej. Ciężkie przypadki kserostomii zwiększają ryzyko przewlekłych kandydoz, owrzodzeń tkanek oraz infekcji wywołanych przez bakterie z rodzaju Streptococcus i Lactobacillus. Efektem infekcji jest zapalenie dziąseł i postępująca próchnica okrężna.

Diagnostyka – jak lekarz mierzy „ilość wody w ustach”?

Podstawowym badaniem przeprowadzanym w celu diagnozy kserostomii jest sialometria. To badanie służące ocenie zmniejszonego wydzielania śliny przy wartości:

• poniżej 0,1 ml/minutę dla przepływu niestymulowanego,

• poniżej 0,7 ml/minutę dla przepływu stymulowanego.

Pomocniczo zwykle przeprowadza się także sialografię. To badanie radiologiczne przewodów i miąższu ślinianek. Dodatkowo lekarz może przepisać scyntygrafię (badanie funkcji narządów z wykorzystaniem radioaktywnego izotopu) oraz klasyczne USG ślinianek. Jeżeli podejrzewa się, że ograniczenie nawilżenia jamy ustnej ma podłoże nowotworowe, można też pobrać próbkę tkanki ze ślinianek i przekazać ją do badania histopatologicznego.

Przeczytaj również:

Kamica ślinianek – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie

Kserostomia – jak można ją leczyć?

W przypadku wystąpienia suchości w jamie ustnej, warto zwrócić się do lekarza POZ lub periodontologa, czyli stomatologa specjalizującego się w chorobach błony śluzowej jamy ustnej i przyzębia. Lekarz oceni czy wskazane będzie leczenie przyczynowe np. poprzez modyfikację leczenia choroby podstawowej lub chirurgiczne leczenie ślinianki. Może też zalecić stymulację gruczołów ślinowych za pomocą środków farmakologicznych lub lasera biostymulacyjnego, a także leczenie zakażeń grzybiczych oraz ran czy owrzodzeń śluzówki.

Domowe sposoby łagodzenia suchości w jamie ustnej

Pozytywne rezultaty w łagodzeniu objawów kserostomii przynosi płukanie jamy ustnej preparatami na bazie rumianku, kwiatu malwy, porostu islandzkiego, korzenia prawoślazu i siemienia lnianego. Działają one odkażająco i osłonowo.

Preparaty farmaceutyczne i sztuczna ślina – kiedy są pomocne?

Jeżeli stosowanie powyższych zmian nie pozwoliło złagodzić objawów suchości, niezbędne może okazać się leczenie. Dzieli się je na przyczynowe, czyli obejmujące poradzenie sobie z chorobą bezpośrednio będącą przyczyną suchości oraz leczenie objawowe. Terapie objawowe dzieli się na miejscowe oraz ogólnoustrojowe.

Do pierwszej grupy można zaliczyć preparaty kwasu jabłkowego lub cytrynowego. Z kolei w terapii ogólnoustrojowej. W tym celu wykorzystuje się pilokarpinę, lek stosowany przede wszystkim w przypadkach jaskry. Innym preparatem jest cevimelina – agonista receptorów M1 i M3, który stymuluje produkcję śliny.

Miejscowo można stosować preparaty sztucznej śliny w postaci sprayu lub żelu. Niestety jest to terapia dosyć droga i przynosi krótkotrwałe rezultaty.

Czy można przeciwdziałać kserostemii?

Kluczowe znaczenie w radzeniu sobie z objawami kserstomii ma edukacja pacjenta i zmiana codziennych nawyków. Aby doraźnie zwalczyć suchość w jamie ustnej, warto:

• regularnie pić wodę (nie należy zastępować jej mocną herbatą lub kawą, które mogą działać odwrotnie);

• żuć gumę bez cukru;

• stosować cukierki lub pastylki do ssania o właściwościach nawilżających;

• używać nawilżacza powietrza.

U pacjentów cierpiących na kserostomię szczególnego znaczenia nabiera higiena jamy ustnej. Wszelkie ubytki i infekcje należy niezwłocznie usuwać, zanim zdążą się rozwinąć. Zęby należy myć minimum dwa razy dziennie. Dla zdrowia jamy ustnej zaleca się eliminację używek (zwłaszcza tytoniu i alkoholu). Zaleca się rezygnację ze słodyczy, pokarmów twardych i drażniących błonę śluzową jamy ustnej oraz pikantnych.

Kserostomia – wypowiedź laryngologa 

Danuta Gryczyńska, laryngolog

Kserostomia, czyli uczucie suchości w ustach, towarzyszy różnym stanom patologicznym. Może występować w przypadkach odwodnienia, nadciśnienia, depresji (szczególnie lękowej), czy w stanach stresu. Dolegliwość ta uwarunkowana jest działaniem ośrodkowego układu nerwowego. Są jednak jednostki chorobowe, u podstawy których leży suchość błon śluzowych i skóry. Takim przypadkiem jest dość rzadki zespół Sjögrena dający zmiany zanikowe w obrębie ślinianek, a co za tym idzie – pojawiającą się suchość w jamie ustnej. Występują też zmiany skórne i dolegliwości bólowe w obrębie stawów. Kserostomia występuje często po zabiegach z zakresu laryngologii, kiedy to usunięte zostają np. ślinianki, czy wykonana jest laryngektomia. Zaleceniami w przypadku tej dolegliwości jest przede wszystkim częste popijanie płynów oraz stosowanie sztucznej śliny. Kserostomia jest uciążliwa i trudna do leczenia.