Seks a leki przeciwdepresyjne. Czy antydepresanty zaburzają libido, a nawet powodują impotencję?

Jaki wpływ na sprawność seksualną ma depresja?

Zaburzenia w sferze seksualnej bardzo często współistnieją z depresją, jednak zawsze trzeba się zastanowić, co pojawiło się pierwsze – czy to problemy w sferze intymnej powodują niezadowolenie z życia i coraz gorsze samopoczucie psychiczne, czy też obniżony nastrój i inne zmiany w przebiegu depresji doprowadzają do zmniejszonej satysfakcji z seksu? Czasami ciężko jest odpowiedzieć sobie na te pytania, dlatego odpowiedzi warto szukać u specjalistów, którzy potrafią dociec, co jest powodem dolegliwości.

W diagnozowaniu depresji pod uwagę bierze się wiele aspektów i objawów, dokładnie ocenia się długość ich trwania (minimum 2 tygodnie) i wpływ na codzienną aktywność. Zaburzenia snu, zwiększona drażliwość, utrata dotychczasowej pewności siebie, trudności z koncentracją – to jedne z wielu punktów, które mogą nakierowywać na rozpoznanie depresji.

Mówi się, że ok. 35–47 % osób cierpiących na depresję skarży się na problemy w życiu intymnym. Wynikają one nie tylko z ogólnej zmiany w zachowaniu, utraty zainteresowania przyjemnościami życia, pogorszenia relacji z partnerem, ale także z czysto chemicznych zmian zachodzących w mózgu. Za nastrój i motywację do działania odpowiada cały szereg substancji, które podczas chorowania na depresję są zupełnie rozchwiane. Ten brak równowagi przekłada się także na sferę seksualną, ponieważ mózg to największy organ seksualny. To właśnie w nim zaczyna się pożądanie, tworzą się wyobrażenia i oczekiwania.

Osoby cierpiące na depresję zazwyczaj skarżą się na:

• zmniejszony lub zupełny brak pożądania seksualnego,
• problemy z osiągnięciem orgazmu,
• ogólnie mniejsze zadowolenie z seksu, który nie daje tyle satysfakcji, co kiedyś.

Mężczyźni mogą mieć problemy z erekcją lub przedwczesnym wytryskiem nasienia (ejakulacją). Z badań wynika, że na trudności w sferze intymnej w większym stopniu cierpią jednak kobiety.

Przeczytaj również:

Depresja a seks. Czy stany depresyjne wpływają na libido i orgazm?

Jaki wpływ na libido mają leki antydepresyjne?

Leczenie depresji teoretycznie powinno przynieść poprawę we wszystkich sferach życia człowieka, z seksualną włącznie. Leki antydepresyjne podnoszą bowiem nastrój, przywracają chęć do życia, zwiększają interakcję z otoczeniem, co pozytywnie przekłada się na relacje z partnerem. Wszystkie te zmiany wynikają z wpływu antydepresantów na środowisko chemiczne mózgu. Niestety, jak wszystkie medykamenty, te również mają działania niepożądane. Często dotyczą one sfery seksualnej.

Do leków, które najbardziej powiązane są z problemami intymnymi, zalicza się:

1. Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI – z ang. Selective Serotonin Reuptake Inhibitors), do których należą: citalopram, escitalopram, fluoksetyna, fluwoksamina, paroksetyna, sertralina, dapoksetyna. Jest to jedna z najczęściej stosowanych grup leków przeciwdepresyjnych.
2. Inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny (SNRI – z ang. Serotonin–Norepinephrine Reuptake Inhibitors) – wykazują podobne działanie do leków z grupy SSRI, należą do nich.: wenlafaksyna, duloksetyna, milnacipran.
3. Trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (TLPD) – znoszą przede wszystkim zahamowanie psychoruchowe występujące w przebiegu depresji. Jest to dość stara grupa leków przeciwdepresyjnych, w której znajdują się m.in.: imipramina, amitryptylina, doksepina.
4. Inhibitory monoaminooksydazy (inhibitory MAO) – starsze inhibitory MAO, takie jak fenelzyna, częściej wywołują zaburzenia seksualne i wymagają większej ostrożności ze względu na interakcje z lekami oraz żywnością.

Leki te mogą powodować przede wszystkim: niechęć do uprawiania seksu, zaburzenia erekcji u mężczyzn, zmniejszony popęd płciowy, trudności w osiągnięciu orgazmu (lub jego brak).

Na szczęście istnieją leki, które w mniejszym stopniu wpływają na sferę seksualną i są to:

• bupropion – dzięki stymulacji układu dopaminergicznego (odpowiedzialnego za odczuwanie przyjemności i motywację), bupropion pomaga utrzymać lub podnieść popęd seksualny;
• mirtazapina – ze względu na swoje właściwości bywa podawana pacjentom, u których inne antydepresanty wywołały całkowite znieczulenie seksualne;
• moklobemid – odwracalny inhibitory MAO-A (RIMA) – rzadko powoduje zaburzenia pożądania, problemy z osiągnięciem podniecenia czy orgazmu, które są częste przy innych antydepresantac
• wortioksetyna – wortioksetyna nie wywołuje istotnych zaburzeń libido czy problemów z osiągnięciem orgazmu w takim stopniu jak tradycyjne antydepresanty.

Przeczytaj również:

Libido Therapy – na co działa, skład, skuteczność, opinie, cena

Po jakim czasie od rozpoczęcia przyjmowania antydepresantów spada libido?

Obniżenie libido po lekach przeciwdepresyjnych może pojawić się już w pierwszych dniach lub tygodniach leczenia, zanim pacjent odczuje wyraźną poprawę nastroju. Dotyczy to szczególnie preparatów zwiększających aktywność serotoniny, takich jak sertralina, paroksetyna, escitalopram czy wenlafaksyna.

Warto zwrócić uwagę na moment wystąpienia objawów. Jeśli przed rozpoczęciem leczenia aktywność seksualna była satysfakcjonująca, a problemy pojawiły się niedługo po włączeniu leku lub zmianie jego dawkowania, może to wskazywać na działanie niepożądane farmakoterapii. Nie stanowi jednak samo w sobie dowodu, że to lek jest jedyną przyczyną dolegliwości.

Czy sertralina, escitalopram i wenlafaksyna mogą powodować impotencję?

Poszczególne leki przeciwdepresyjne mogą w różny sposób wpływać na sprawność seksualną. U mężczyzn problem nie zawsze polega na niemożności uzyskania wzwodu. Czasami erekcja jest prawidłowa, ale pojawiają się trudności z wytryskiem lub osiągnięciem orgazmu.

Sertralina (Asentra, Zoloft) może powodować opóźnienie wytrysku, trudności z osiągnięciem orgazmu i osłabienie popędu seksualnego. Właśnie ze względu na wpływ na ejakulację sertralina bywa również stosowana poza wskazaniami rejestracyjnymi w leczeniu przedwczesnego wytrysku.

Escitalopram (Elicea, Nexpram) może prowadzić do zmniejszenia zainteresowania współżyciem, opóźnienia wytrysku oraz trudności z osiągnięciem orgazmu. U części mężczyzn pojawiają się także zaburzenia erekcji.

Wenlafaksyna (Efectin ER, Velaxin ER) może wpływać zarówno na libido, jak i na zdolność osiągnięcia orgazmu. Charakterystycznym problemem u niektórych pacjentów jest znaczne wydłużenie czasu potrzebnego do wytrysku, a niekiedy całkowity brak ejakulacji podczas stosunku.

Paroksetyna (Seroxat, Parogen) należy do leków przeciwdepresyjnych szczególnie często wiązanych z zaburzeniami seksualnymi. Może powodować zarówno osłabienie popędu płciowego, jak i zaburzenia orgazmu oraz wytrysku.

Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent przyjmujący wymienione preparaty będzie miał problemy ze współżyciem. Znaczenie mają m.in. indywidualna wrażliwość na lek, jego dawka, inne przyjmowane preparaty i choroby współistniejące.

Przeczytaj również:

Testosteron a seks. Jaki wpływ niski testosteron ma na libido?

Brak orgazmu po antydepresantach – dlaczego dochodzi do takiego problemu?

Jednym z bardziej charakterystycznych działań niepożądanych leków z grupy SSRI jest anorgazmia, czyli niemożność osiągnięcia orgazmu pomimo odpowiedniej stymulacji seksualnej.

Pacjent może odczuwać podniecenie, mieć ochotę na współżycie, a mimo to nie być w stanie osiągnąć szczytowania. U innych osób orgazm występuje, ale wymaga znacznie dłuższej stymulacji niż przed rozpoczęciem leczenia.

U mężczyzn trudności z orgazmem mogą występować razem z opóźnionym wytryskiem. Warto jednak pamiętać, że orgazm i ejakulacja nie są tym samym zjawiskiem. Możliwe jest odczuwanie orgazmu bez wytrysku, podobnie jak wystąpienie ejakulacji bez typowej satysfakcji związanej ze szczytowaniem.

Suchość pochwy i brak podniecenia po antydepresantach u kobiet

U kobiet przyjmujących leki przeciwdepresyjne problemy seksualne nie muszą ograniczać się do zmniejszenia ochoty na seks. Niektóre pacjentki zauważają również słabsze nawilżenie pochwy, trudności z osiągnięciem podniecenia lub mniejszą wrażliwość na stymulację okolic intymnych.

Niedostateczne nawilżenie może powodować dyskomfort podczas penetracji, a niekiedy także ból. W rezultacie kobieta zaczyna unikać współżycia, nawet jeśli nadal odczuwa bliskość emocjonalną i zainteresowanie partnerem.

Warto jednak pamiętać, że suchość pochwy może mieć także inne przyczyny, takie jak niedobór estrogenów w okresie okołomenopauzalnym, karmienie piersią czy niektóre choroby ginekologiczne. Dlatego pojawienia się tego objawu nie należy automatycznie przypisywać antydepresantom.

Jeśli problem dotyczy głównie nawilżenia, pomocne mogą być preparaty nawilżające lub lubrykanty. Nie usuwają one jednak ewentualnych zaburzeń orgazmu czy obniżonego libido wynikających z działania leku.

Przeczytaj również:

Niskie libido u mężczyzn – jakie są przyczyny niskiego libido u mężczyzn?

Czy po odstawieniu antydepresantów libido wraca do normy?

U wielu pacjentów zaburzenia seksualne związane z przyjmowaniem leków przeciwdepresyjnych ustępują po zakończeniu leczenia. Nie można jednak wskazać jednego terminu, po którym libido lub zdolność osiągania orgazmu na pewno wrócą do stanu sprzed terapii.

Czas poprawy zależy m.in. od rodzaju przyjmowanego preparatu, czasu jego eliminacji z organizmu oraz innych przyczyn zaburzeń seksualnych. Przykładowo fluoksetyna i jej aktywny metabolit utrzymują się w organizmie znacznie dłużej niż wiele innych leków z grupy SSRI.

Jeśli po zakończeniu leczenia problemy nie ustępują, konieczna jest ponowna ocena ich przyczyn. U części pacjentów znaczenie mogą mieć nadal występujące objawy depresji, zaburzenia hormonalne, choroby metaboliczne lub inne stosowane leki.

Nie należy samodzielnie i nagle przerywać farmakoterapii wyłącznie z powodu obniżonego libido. Może to doprowadzić do wystąpienia objawów odstawiennych oraz nawrotu leczonej choroby.

PSSD – czy zaburzenia seksualne mogą utrzymywać się po odstawieniu SSRI?

PSSD (Post-SSRI Sexual Dysfunction) to określenie utrzymujących się zaburzeń seksualnych, które wystąpiły w związku ze stosowaniem leków wpływających na wychwyt zwrotny serotoniny i nie ustąpiły po zakończeniu terapii.

W 2019 roku Europejska Agencja Leków (EMA) zaleciła umieszczenie w informacjach o lekach z grup SSRI i SNRI ostrzeżenia dotyczącego możliwości utrzymywania się zaburzeń seksualnych pomimo zakończenia leczenia.

Do zgłaszanych objawów PSSD należą przede wszystkim:

• zmniejszenie lub utrata czucia w obrębie narządów płciowych;

• wyraźne osłabienie doznań podczas stymulacji seksualnej;

• trudności z osiągnięciem orgazmu lub zmniejszona intensywność jego odczuwania;

• utrzymujący się spadek libido;

• zaburzenia erekcji pomimo zakończenia przyjmowania leku.

Szczególnie charakterystycznym, choć niewystępującym u wszystkich pacjentów objawem jest zmniejszona wrażliwość narządów płciowych na dotyk.

Nie wiadomo dokładnie, jak często występuje PSSD. Dostępne dane nie pozwalają wiarygodnie określić ryzyka tego powikłania u konkretnego pacjenta. Nie ustalono również jednej skutecznej metody leczenia ani pełnego mechanizmu jego powstawania.

Utrzymywanie się zaburzeń seksualnych po odstawieniu antydepresantów nie oznacza automatycznie rozpoznania PSSD. Konieczne jest wykluczenie innych możliwych przyczyn dolegliwości, a także ocena związku czasowego pomiędzy stosowaniem leku a wystąpieniem objawów.

Jakie badania wykonać, gdy po antydepresantach nie wraca libido?

Jeżeli obniżone libido, problemy z erekcją lub zaburzenia orgazmu utrzymują się mimo poprawy nastroju, lekarz może zalecić dodatkową diagnostykę. Jej zakres zależy od płci, wieku, rodzaju dolegliwości i chorób współistniejących.

U mężczyzn z zaburzeniami erekcji lub wyraźnym spadkiem popędu seksualnego można rozważyć m.in.:

• oznaczenie testosteronu całkowitego – szczególnie gdy występuje również osłabienie porannych erekcji, zmęczenie lub inne objawy sugerujące niedobór androgenów; badanie zwykle wykonuje się rano;

• oznaczenie TSH – jeśli istnieje podejrzenie zaburzeń czynności tarczycy;

• pomiar glikemii lub HbA1c – w celu oceny ewentualnych zaburzeń gospodarki węglowodanowej;

• oznaczenie prolaktyny – w uzasadnionych przypadkach, np. przy objawach sugerujących hiperprolaktynemię.

U kobiet diagnostyka może obejmować ocenę ginekologiczną, szczególnie jeśli obniżonemu libido towarzyszą suchość pochwy, bolesne współżycie lub zaburzenia miesiączkowania. Badania hormonalne dobiera się indywidualnie, uwzględniając m.in. wiek, fazę cyklu i stosowaną antykoncepcję.

Przeczytaj również:

Niskie libido u kobiet – jakie są przyczyny niskiego libido u kobiet?

Co robić, gdy antydepresanty obniżają libido?

Jak widać, problemy w sferze intymnej wynikające z depresji i z przyjmowania leczenia przeciwdepresyjnego są podobne i trudno odróżnić, która z tych dwóch rzeczy je powoduje. Dlatego też, aby mówić o negatywnym wpływie leków na aktywność seksualną, należy wyraźnie stwierdzić związek pomiędzy zażywaniem leków a wystąpieniem zaburzeń seksualnych. Jeśli zaś wystąpią, nie należy odstępować od leczenia przeciwdepresyjnego, natomiast starać się podążać za poniższymi radami:

1. Należy odczekać kilka tygodni od wdrożenia leku antydepresyjnego, gdyż funkcje seksualne mogą ulec samoistnej poprawie wraz z upływem czasu.
2. W przypadku przyjmowania leku jedynie raz dziennie można spróbować zaplanować aktywność seksualną przed przyjęciem leku, by jak najbardziej zminimalizować jego wpływ na nią.
3. Zmienić (w porozumieniu z lekarzem prowadzącym) lek przeciwdepresyjny na inny, powodujący mniej zaburzeń w sferze intymnej lub dodać drugi lek, zmniejszający działanie niepożądane leku podstawowego.
4. Dodać lek wspomagający funkcje seksualne, taki jak sildenafil, tadalafil lub wardenafil, które znane są z leczenia zaburzeń erekcji. Badania wykazują, że sildenafil może działać korzystnie na sferę seksualną także u kobiet.

Najważniejsze, by w trakcie leczenia rozmawiać ze swoim lekarzem prowadzącym otwarcie i szczerze. Podzielenie się problemem, choć niestety wciąż traktowanym jako wstydliwy, może przynieść wiele korzyści, zarówno dla samego leczenia depresji, jak i niwelowania negatywnego wpływu leków na aktywność seksualną. A zadowolenie z życia seksualnego może przełożyć się na samopoczucie jedynie pozytywnie.

Przeczytaj również:

Tabletki na libido dla kobiet – rodzaje, działanie, efekty

Leki psychotropowe a problemy z libido – wypowiedź eksperta