Rinowirusy – objawy, leczenie. Czy jest szczepionka?

Czym są rinowirusy?

Rinowirusy to wirusy należące do rodziny Picornaviridae. Zakażają przede wszystkim komórki nabłonka wyściełającego nos i gardło, dlatego są jedną z najczęstszych przyczyn przeziębienia. Istnieje ponad 160 rozpoznanych typów rinowirusów, różniących się między sobą właściwościami i budową antygenową.

Patogeny łatwo przenoszą się między ludźmi. Do zakażenia dochodzi głównie przez kontakt z wydzieliną dróg oddechowych osoby chorej, bezpośrednio lub za pośrednictwem zanieczyszczonych dłoni i powierzchni. Wirus może również rozprzestrzeniać się podczas bliskiego kontaktu z osobą zakażoną.

Duża liczba typów rinowirusów sprawia, że przebycie infekcji nie zapewnia pełnej ochrony przed kolejnymi zakażeniami. Dlatego jedna osoba może chorować kilka razy w roku, a kolejne infekcje mogą być wywoływane przez różne typy wirusa.

Jakie choroby mogą wywołać rinowirusy?

Rinowirusy wywołują przede wszystkim zakażenia górnych dróg oddechowych. Najczęściej przebiegają one jako przeziębienie, ale u niektórych osób mogą prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych lub zaostrzenia chorób przewlekłych.

Najczęstsze następstwa zakażenia to:

• przeziębienie – typowa postać infekcji, której towarzyszą katar, kichanie, ból gardła i kaszel.
  
• ostre zapalenie gardła – może powodować ból, drapanie i dyskomfort podczas przełykania.
  
• ostre zapalenie zatok – obrzęk błony śluzowej nosa może utrudniać odpływ wydzieliny z zatok. W większości przypadków objawy mają podłoże wirusowe.
  
• zaostrzenie astmy – zakażenie może nasilić kaszel, świszczący oddech, duszność i uczucie ucisku w klatce piersiowej.
  
• zaostrzenie przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP) – u osób z tą chorobą infekcja może nasilić duszność i kaszel oraz zwiększyć ilość wydzieliny.
  
• zakażenia dolnych dróg oddechowych – rzadziej rinowirusy mogą być związane z zapaleniem oskrzeli lub płuc, szczególnie u małych dzieci, osób starszych i pacjentów z obniżoną odpornością.

Infekcje tego typu często nasilają się zwłaszcza jesienią i wiosną, choć w różną intensywnością występują przez cały rok. To, czy infekcja ograniczy się do kataru i bólu gardła, czy doprowadzi do zaostrzenia choroby przewlekłej, zależy m.in. od wieku, stanu zdrowia i indywidualnej odpowiedzi organizmu.

Czy to groźne wirusy? Kto najciężej przechodzi zakażenie?

Na zakażenie rinowirusem może zachorować każdy, niezależnie od wieku i ogólnego stanu zdrowia. Ryzyko kontaktu z wirusem jest większe w miejscach, w których przebywa wiele osób, np. w żłobkach, przedszkolach, szkołach i zakładach pracy. Częste infekcje u dzieci wynikają m.in. z bliskich kontaktów z rówieśnikami oraz niedojrzałości układu odpornościowego.

Samo zakażenie nie zawsze prowadzi do wystąpienia objawów. U części osób infekcja może przebiegać bezobjawowo lub bardzo łagodnie. To, jak organizm zareaguje na wirusa, zależy m.in. od jego typu, wcześniejszych kontaktów z podobnymi wirusami i sprawności odpowiedzi immunologicznej.

Na cięższy przebieg zakażenia są szczególnie narażone:

• małe dzieci, zwłaszcza niemowlęta i wcześniaki;
• osoby starsze, u których częściej występują choroby przewlekłe i osłabienie odporności;
• osoby z astmą, ponieważ infekcja może wywołać zaostrzenie choroby;
• pacjenci z POChP i innymi przewlekłymi chorobami układu oddechowego;
• osoby z obniżoną odpornością, np. w wyniku choroby lub leczenia immunosupresyjnego.

Warto odróżnić podatność na samo zakażenie od ryzyka jego ciężkiego przebiegu. Osoba zdrowa również może zakazić się rinowirusem, ale zwykle przechodzi infekcję łagodniej niż pacjent z istotnymi chorobami współistniejącymi.

Jakie są objawy zakażenia rinowirusami?

Zakażenie rinowirusem może przebiegać bezobjawowo, ale najczęściej przypomina przeziębienie. Objawy zwykle rozwijają się stopniowo i dotyczą przede wszystkim nosa oraz gardła.

Charakterystyczne objawy zakażenia rinowirusem to:

• wodnisty katar, który z czasem może stać się gęstszy;
  
• zatkanie nosa i trudności w oddychaniu przez nos;
  
• kichanie;
  
• ból lub drapanie w gardle;
  
• kaszel, początkowo często suchy;
  
• ból głowy;
  
• zmęczenie i osłabienie;
  
• niewielka gorączka, częściej występująca u dzieci niż u dorosłych.

Nie wszystkie objawy muszą wystąpić jednocześnie. U jednej osoby dominuje katar i kichanie, u innej kaszel lub ból gardła. Sama obecność tych dolegliwości nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, że przyczyną jest rinowirus, ponieważ podobny obraz mogą dawać inne zakażenia dróg oddechowych.

Jeżeli pojawią się duszność, nasilone trudności w oddychaniu, ból w klatce piersiowej lub wyraźne pogorszenie stanu ogólnego, konieczna jest pilna ocena medyczna. Konsultacji wymagają również objawy, które zamiast ustępować, nasilają się lub ponownie pojawiają po początkowej poprawie.

Jakie leki dostępne bez recepty pomagają na zakażenie rinowirusami?

Nie ma zatwierdzonego leku przeciwwirusowego, który rutynowo stosuje się w celu zwalczania rinowirusów. Leczenie ma charakter objawowy: jego celem jest złagodzenie kataru, zatkania nosa, bólu, gorączki lub kaszlu do czasu, aż organizm poradzi sobie z infekcją.
Dobór preparatu zależy od dominujących dolegliwości.

Na zatkany nos i katar można stosować roztwory soli fizjologicznej w postaci sprayu lub płukanki. Pomagają nawilżyć błonę śluzową i usunąć wydzielinę. Przy nasilonej niedrożności nosa krótkotrwałą ulgę mogą przynieść donosowe leki obkurczające błonę śluzową. Nie należy jednak stosować ich dłużej niż zaleca ulotka, ponieważ przedłużone używanie może nasilać zatkanie nosa.

Na ból gardła, głowy i gorączkę można zastosować paracetamol lub ibuprofen, jeśli nie ma przeciwwskazań do ich przyjmowania. Leki te łagodzą dolegliwości, ale nie skracają bezpośrednio zakażenia. Należy przestrzegać dawkowania podanego w ulotce i uważać na preparaty złożone, które mogą zawierać tę samą substancję czynną.

Na kaszel wybór preparatu zależy od jego charakteru. Przy kaszlu suchym można rozważyć lek przeciwkaszlowy, natomiast przy kaszlu mokrym ważne jest odpowiednie nawodnienie i ułatwianie usuwania wydzieliny. Skuteczność dostępnych bez recepty preparatów na kaszel bywa ograniczona, dlatego nie każdy z nich będzie potrzebny.

Na ból gardła mogą pomóc pastylki do ssania lub preparaty miejscowe dostępne w postaci sprayu. Ich działanie polega głównie na łagodzeniu bólu i podrażnienia.

U dzieci należy szczególnie uważać na preparaty złożone na przeziębienie. Nie wszystkie leki odpowiednie dla dorosłych można stosować u najmłodszych, a część preparatów jest przeciwwskazana w określonych grupach wiekowych. Dawkę należy dobierać do wieku, masy ciała i zaleceń zawartych w ulotce.

Czy są domowe sposoby na skrócenie i złagodzenie zakażenia?

Domowe metody mogą poprawić samopoczucie i ułatwić przetrwanie infekcji, ale nie ma dowodów, że którykolwiek z popularnych sposobów niezawodnie skraca zakażenie rinowirusem.
W czasie choroby pomocne są przede wszystkim:

• odpoczynek i sen – pozwalają ograniczyć obciążenie organizmu podczas infekcji.
  
• picie odpowiedniej ilości płynów – pomaga zapobiegać odwodnieniu, szczególnie gdy występuje gorączka.
  
• płukanie nosa roztworem soli – ułatwia usuwanie wydzieliny i może zmniejszać uczucie zatkania nosa.
  
• miód na kaszel – może łagodzić kaszel, zwłaszcza nocny. Nie należy podawać go dzieciom przed ukończeniem 1. roku życia.
  
• unikanie dymu tytoniowego – dym podrażnia drogi oddechowe i może nasilać kaszel.

Nie ma potrzeby wykonywania gorących inhalacji nad miską z wrzątkiem. Nie wykazano, by skutecznie zwalczały rinowirusy, a stwarzają ryzyko oparzeń. Nawilżanie powietrza może poprawiać komfort, jeśli w pomieszczeniu jest bardzo sucho, ale samo w sobie nie leczy zakażenia.
Warto również ograniczyć bliski kontakt z innymi osobami w czasie infekcji, regularnie myć ręce i wietrzyć pomieszczenia. Takie działania pomagają zmniejszyć ryzyko przeniesienia wirusa na domowników.

Po jakim czasie objawy ustępują?

Objawy zakażenia rinowirusem najczęściej ustępują w ciągu około 7 dni, choć u części osób mogą utrzymywać się do 2 tygodni. Katar, kichanie i ból gardła zwykle pojawiają się na początku infekcji, a kaszel może trwać dłużej niż pozostałe dolegliwości.

Przebieg choroby zależy od wieku, ogólnego stanu zdrowia i ewentualnych chorób współistniejących. U osób z astmą lub POChP infekcja może wywołać zaostrzenie choroby, które wymaga dodatkowego leczenia. U małych dzieci i osób z obniżoną odpornością ryzyko powikłań również jest większe.

Jeżeli objawy stopniowo słabną, zwykle wystarcza leczenie objawowe. Do lekarza należy zgłosić się, gdy stan zdrowia się pogarsza, pojawia się duszność, gorączka jest wysoka lub utrzymuje się dłużej niż oczekiwano albo po początkowej poprawie następuje ponowne nasilenie dolegliwości. W takich sytuacjach trzeba rozważyć inne zakażenie lub powikłanie.

Pytania, które często zadają pacjenci

Czy rinowirusy wywołują przeziębienie?

Tak. Rinowirusy są jedną z najczęstszych przyczyn przeziębienia. Wywołują przede wszystkim infekcje nosa i gardła, którym mogą towarzyszyć katar, kichanie, ból gardła i kaszel. Przeziębienie mogą jednak powodować również inne wirusy, dlatego samych objawów nie wystarczy, by ustalić konkretny patogen.

Czy istnieją szczepionki na rinowirusy?

Obecnie nie ma zatwierdzonej szczepionki przeciwko rinowirusom. Opracowanie takiego preparatu jest trudne m.in. ze względu na dużą liczbę różniących się typów wirusa. Ryzyko zakażenia można ograniczać przez higienę rąk, unikanie dotykania twarzy brudnymi dłońmi, wietrzenie pomieszczeń i ograniczanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi.

Czym się różnią rinowirusy od RSV?

Rinowirusy i RSV, czyli syncytialny wirus oddechowy, są różnymi wirusami, które mogą powodować objawy przypominające przeziębienie.
Rinowirusy najczęściej wywołują łagodne zakażenia górnych dróg oddechowych, ale mogą również zaostrzać astmę i inne choroby przewlekłe. RSV ma szczególne znaczenie u niemowląt i małych dzieci, ponieważ może powodować zapalenie oskrzelików i trudności w oddychaniu. Może być też groźny dla osób starszych i pacjentów z chorobami współistniejącymi. Na podstawie samych objawów nie zawsze można odróżnić te zakażenia. W razie wskazań lekarz może zlecić odpowiedni test.

Czy istnieje test na rinowirusy?

Tak. Rinowirusy można wykrywać w materiale pobranym z dróg oddechowych, m.in. za pomocą testów molekularnych wykrywających materiał genetyczny wirusa. W typowym, łagodnym przeziębieniu badanie zwykle nie jest potrzebne, ponieważ wynik nie zmienia sposobu leczenia.
Test może być przydatny w wybranych sytuacjach, np. przy ciężkim przebiegu infekcji, hospitalizacji lub konieczności ustalenia przyczyny objawów u pacjenta z grupy ryzyka.

Czy na rinowirusy stosuje się antybiotyki?

Nie. Antybiotyki działają na bakterie, a nie na rinowirusy, dlatego nie leczą samego zakażenia wirusowego. Ich nieuzasadnione stosowanie może powodować działania niepożądane i sprzyjać narastaniu antybiotykooporności.

Lekarz może zalecić antybiotyk tylko wtedy, gdy istnieją podstawy do rozpoznania powikłania bakteryjnego. Sam katar, kaszel czy zmiana koloru wydzieliny nie przesądzają o tym, że potrzebny jest antybiotyk.