Czym jest hiponatremia i na czym polega niedobór sodu?
Hiponatremia to jedno z najczęstszych zaburzeń elektrolitowych, polegające na obniżeniu stężenia sodu w surowicy krwi. Niedobór sodu nie zawsze oznacza zbyt małą ilość tego pierwiastka w organizmie. Często przyczyną hiponatremii jest nadmiar wody, który prowadzi do rozcieńczenia sodu we krwi. W efekcie dochodzi do zaburzeń równowagi płynów pomiędzy przestrzenią zewnątrzkomórkową a przestrzenią wewnątrzkomórkową, co może negatywnie wpływać na pracę wielu narządów.
Sód (Na) jest głównym kationem przestrzeni pozakomórkowej (do przestrzeni tej zaliczamy płyny znajdujące się poza komórkami – przede wszystkim tzw. płyn tkankowy i osocze krwi). Jego prawidłowy poziom jest niezbędny do funkcjonowania organizmu.
Sód stanowi ważny element warunkujący osmolalność osocza – oznacza to w przybliżeniu, że decyduje o utrzymaniu prawidłowej objętości płynu pozakomórkowego, a tym samym – ciśnienia krwi.
Ponadto jest niezbędny do przewodzenia impulsów w neuronach, zapewniając odpowiednią pobudliwość i funkcjonowanie układu nerwowego.
Sód dostarczany jest w diecie głównie w postaci chlorku sodu (soli kuchennej). W jego wydalaniu uczestniczą nerki (wydalanie z moczem), skóra (pot) oraz jelita (kał). Mechanizmy prowadzące do zwiększenia poziomu sodu i skutkujące jego wydaleniem pozostają u osób zdrowych w stanie dynamicznej równowagi, zapewniając precyzyjną kontrolę jego stężenia w osoczu. W przypadku obniżenia poziomu sodu poniżej normy, pojawiają się objawy związane z upośledzoną kontrolą objętości płynu pozakomórkowego (pośrednio upośledzona jest kontrola ciśnienia krwi) oraz z obniżeniem sprawności funkcjonowania układu nerwowego.
Przeczytaj również:
Niedobór witaminy D3 – objawy. Jak uzupełniać niski poziom witaminy D?
Jakie są prawidłowe wartości sodu we krwi?
Prawidłowe stężenie sodu we krwi u osoby dorosłej wynosi zazwyczaj od 135 do 145 mmol/l. Wynik poniżej 135 mmol/l wskazuje na obniżone stężenie sodu i może świadczyć o hiponatremii. Im niższy poziom sodu, tym większe ryzyko wystąpienia dolegliwości oraz powikłań.
Jakie są przyczyny niedoboru sodu?
Hiponatremia może być efektem wielu różnych zaburzeń. Ponieważ sód jest jednym z kluczowych elementów gospodarki wodno-elektrolitowej, większość z nich wiąże się z wywołanymi różnymi czynnikami nieprawidłowościami w zakresie wydalania wody i jej przemieszczeń w organizmie.
Wśród ważniejszych przyczyn hiponatremii wyróżnić można:
choroby upośledzające wydalanie wody – mogą prowadzić do „przewodnienia” płynów ustrojowych, powodując rozcieńczenie sodu we krwi i w efekcie obniżenie jego poziomu poniżej normy. Do sytuacji takiej prowadzą między innymi nieprawidłowości w zakresie wydzielania i działania wazopresyny (hormonu zatrzymującego wodę w organizmie) czy też zbyt duża podaż płynów u osób z niewydolnością nerek, niewydolnością serca lub niewydolnością wątroby;
choroby układu hormonalnego – wiele hormonów wpływa na poziomy elektrolitów we krwi. Do hiponatremii doprowadzić mogą między innymi niedoczynność kory nadnerczy i niedoczynność tarczycy;
nasilone, długo trwające wymioty lub biegunka – wraz z wymiotami i biegunką tracimy duże ilości elektrolitów, w tym sodu. Jeśli trwają zbyt długo, zaburzenia te mogą prowadzić między innymi do hiponatremii;
długotrwałe nasilone pocenie się – również wraz z potem następuje utrata znacznych ilości sodu i innych elektrolitów. Długo trwające nadmierne pocenie się – np. w trakcie wysiłku fizycznego w wysokiej temperaturze – może doprowadzić, oprócz niedoboru sodu, do różnego rodzaju i stopnia zaburzeń poziomu elektrolitów. Stan taki nasilić może nieprawidłowe uzupełnianie energii i płynów podczas wysiłku;
długotrwałe stosowanie diety ubogiej w sód – zdarza się rzadko z uwagi na powszechne dodawanie soli do produktów spożywczych;
działania niepożądane niektórych leków – na przykład diuretyków (leków moczopędnych), leków przeciwdepresyjnych lub leków przeciwbólowych.
Przeczytaj również:
Niedobór jodu – objawy, skutki, jak sprawdzić. Jak uzupełnić brak jodu dietą?
Objawy hiponatremii
Objawy hiponatremii często rozwijają się stopniowo i początkowo mogą być niespecyficzne. Do najczęściej występujących dolegliwości należą: ogólne osłabienie, bóle głowy, zawroty głowy oraz zaburzenia koncentracji. Niektórzy pacjenci zauważają również pogorszenie funkcji poznawczych, problemy z pamięcią czy trudności w wykonywaniu codziennych czynności wymagających skupienia.
Wraz z dalszym spadkiem stężenia sodu mogą pojawić się zaburzenia równowagi i zaburzenia chodu, które szczególnie u osób starszych zwiększają ryzyko upadków. W przypadku większego stopnia niedoboru lub gwałtowniejszego jego narastania, pojawić mogą się:
ból mięśni;
drżenie i kurcze mięśni;
drgawki lub śpiączka (w skrajnych przypadkach).
W wielu przypadkach jednak – zwłaszcza gdy hiponatremia narasta powoli – objawy nie występują lub są bardzo subtelne. Jednocześnie warto zaznaczyć, że zmianom stężenia sodu często towarzyszą zmiany w poziomie innych jonów.
Czy hiponatremia może zagrażać życiu?
Tak, w niektórych przypadkach hiponatremia może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. Szczególnie niebezpieczna jest hiponatremia ostra, gdy stężenie sodu gwałtownie spada w krótkim czasie. Może to prowadzić do przemieszczania się wody do komórek mózgu i rozwoju obrzęku mózgu. Do ciężkich objawów należą zaburzenia świadomości, nasilone objawy neurologiczne, drgawki oraz utrata przytomności.
Przeczytaj również:
Niedobór wapnia w organizmie – jak się objawia i jak go leczyć?
Jak wygląda diagnostyka hiponatremii?
Diagnostyki niskiego poziomu sodu dokonuje się w przypadkach, gdy występują odpowiadające mu objawy lub gdy współistnieje stan mogący do niego doprowadzić (np. nasilone wymioty lub niewydolność nerek). Podstawowym badaniem wykonywanym w podejrzeniu hiponatremii jest oznaczenie poziomu sodu w surowicy.
Jak wspomniano, w warunkach prawidłowych jest on ściśle regulowany i mieści się w granicach 135–145 mmol/L (w niektórych laboratoriach stosuje się jednostkę mEq/L). W przypadkach gdy poziom ten jest niższy, mówimy o hiponatremii. Określenie typu hiponatremii i jej przyczyny wymaga często wykonywania dodatkowych badań. Wśród nich często stosuje się oznaczenie osmolalności osocza i moczu oraz oznaczenie stężenia sodu w moczu. Wykonywane bywają również badania czynności hormonalnej tarczycy i kory nadnerczy.
Hiponatremia a odwodnienie – jak odróżnić te stany?
Odwodnienie oznacza niedobór wody w organizmie, natomiast hiponatremia wiąże się przede wszystkim z obniżonym stężeniem sodu we krwi. Co istotne, hiponatremia może występować zarówno u osób odwodnionych, jak i u pacjentów z nadmiarem płynów.
Rozróżnienie tych stanów wymaga oceny klinicznej oraz badań laboratoryjnych. W praktyce lekarz bierze pod uwagę nie tylko objawy pacjenta, ale także wyniki badań krwi i moczu.
Przeczytaj również:
Hipernatremia – nadmiar sodu w surowicy krwi – przyczyny, objawy, leczenie
Hiponatremia a wysiłek fizyczny i nadmierne nawodnienie
Choć odpowiednie nawodnienie jest ważne podczas aktywności fizycznej, spożywanie bardzo dużych ilości wody w krótkim czasie może przynieść odwrotny skutek. U niektórych osób, zwłaszcza podczas długotrwałego wysiłku wytrzymałościowego, dochodzi do rozcieńczenia sodu we krwi, co zwiększa ryzyko rozwoju hiponatremii.
Problem ten najczęściej dotyczy osób uczestniczących w maratonach, zawodach kolarskich czy wielogodzinnych treningach, które uzupełniają wyłącznie wodę, nie dostarczając elektrolitów. Dlatego podczas intensywnego wysiłku warto dbać nie tylko o ilość przyjmowanych płynów, ale również o ich skład.
Jak wygląda leczenie hiponatremii?
Z uwagi na ryzyko gwałtownych przesunięć wody w obrębie organizmu w następstwie szybkich zmian stężenia sodu w osoczu (może to wywołać zagrażające życiu powikłania), poziom sodu wyrównuje się powoli i ostrożnie. Szczegóły postępowania zależą od stopnia niedoboru sodu, towarzyszących mu objawów oraz współistniejących chorób. Stosuje się ograniczenie podaży wody (w celu zaprzestania „rozcieńczania” sodu) oraz uzupełnianie zapasów sodu przez podawanie chlorku sodu (NaCl) doustnie (w lżejszych przypadkach) lub w postaci podawanych dożylnie roztworów.
W niektórych przypadkach w leczeniu hiponatremii podaje się leki moczopędne (w celu „zagęszczenia” sodu we krwi). Jednocześnie dąży się do wyrównania współistniejących zaburzeń, takich jak nieprawidłowy poziom innych elektrolitów (zwłaszcza potasu) lub zaburzeń hormonalnych. Podczas leczenia w celu jego monitorowania wykonuje się regularnie badanie stężenia sodu we krwi.
Jak zapobiegać nawrotom hiponatremii?
Duże znaczenie ma regularne monitorowanie stanu zdrowia, zwłaszcza u osób cierpiących na choroby przewlekłe oraz pacjentów przyjmujących leki mogące wpływać na gospodarkę wodno-elektrolitową.
Warto także unikać nadmiernego spożywania płynów bez wyraźnej potrzeby i stosować się do zaleceń dotyczących leczenia choroby podstawowej. Osoby, które wcześniej przebyły hiponatremię, powinny mieć okresowo oznaczony poziom sodu, szczególnie jeśli pojawiają się niepokojące objawy lub zmieniane są stosowane leki.
współpraca: lekarz Miłosz Turkowiak
