Czym jest poród przedwczesny według WHO?
Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) poród przedwczesny to zakończenie ciąży po 22. tygodniu, a przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży, niezależnie od masy urodzeniowej dziecka. Granica ta ma znaczenie medyczne, prawne i organizacyjne, ponieważ po 22. tygodniu mówimy o porodzie, a nie o poronieniu. W praktyce klinicznej oznacza to inne postępowanie, inne prawa rodziców oraz inną strategię leczenia noworodka, zwłaszcza gdy ciąża jest na granicy przeżywalności. Częstość występowania porodów przedwczesnych w Polsce kształtuje się na poziomie 6–8 % wszystkich porodów.
Objawy i pierwsze oznaki porodu przedwczesnego
Pierwsze objawy bywają niejednoznaczne i łatwe do pomylenia z dolegliwościami typowymi dla zaawansowanej ciąży. Szczególną czujność należy zachować wtedy, gdy symptomy pojawiają się regularnie lub nasilają się z czasem. Do najczęstszych oznaki i symptomy należą:
- regularne skurcze macicy, które nie ustępują po odpoczynku,
- ból krzyża o charakterze narastającym lub falującym,
- uczucie rozpierania w podbrzuszu lub miednicy,
- zmiana ilości, koloru lub zapachu wydzieliny z pochwy,
- plamienie lub krwawienie.
Ważne jest rozróżnienie między skurczami przepowiadającymi a zagrażającym porodem przedwczesnym. Skurcze przepowiadające są nieregularne i zwykle ustępują po nawodnieniu lub zmianie pozycji, natomiast skurcze porodowe narastają i prowadzą do zmian w szyjce macicy.
Przyczyny i czynniki ryzykaporodu przedwczesnego
Poród przedwczesny rzadko ma jedną przyczynę. Najczęściej jest efektem współistnienia kilku czynników, które zaburzają prawidłowy przebieg ciąży. Choroby matki zwiększają ryzyko, ponieważ wpływają na ukrwienie łożyska lub wywołują przewlekły stan zapalny. Należą do nich:
- nadciśnienie tętnicze i stan przedrzucawkowy, które mogą prowadzić do niedotlenienia płodu,
- cukrzyca, zwłaszcza źle kontrolowana, zwiększająca ryzyko infekcji i wielowodzia,
- choroby tarczycy, zaburzające gospodarkę hormonalną utrzymującą ciążę,
- choroby nerek i serca, ograniczające zdolność organizmu do adaptacji do ciąży.
Istotne są również czynniki położnicze, takie jak niewydolność szyjki macicy, przebyte wcześniej poronienie lub samoistny poród przedwczesny, a także ciąża bliźniacza, w której macica ulega szybszemu rozciągnięciu. Niski poziom testu PAPP-A w pierwszym trymestrze bywa markerem zaburzeń funkcji łożyska, co wiąże się z podwyższonym ryzykiem porodu przedwczesnego.
Testy i diagnostyka porodu przedwczesnego
Diagnostyka ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala odróżnić sytuację wymagającą natychmiastowego leczenia od tej, w której możliwa jest obserwacja. Podstawą jest badanie ginekologiczne, podczas którego ocenia się skrócenie i rozwieranie szyjki macicy.
Uzupełnieniem jest USG dopochwowe, które pozwala precyzyjnie zmierzyć jej długość. Wartość poniżej 25 mm przed 24. tygodniem ciąży oznacza zwiększone ryzyko, a poniżej 15 mm – bardzo wysokie ryzyko porodu przedwczesnego. Coraz większe znaczenie ma test na poród przedwczesny, oparty na wykrywaniu białek takich jak fibryonektyna płodowa (fFN) lub PAMG-1. Największą zaletą tych testów jest to, że ujemny wynik praktycznie wyklucza poród w ciągu najbliższych 7–14 dni, co ma ogromne znaczenie dla decyzji o hospitalizacji i leczeniu.
Zagrażający poród przedwczesny i tokoliza
Gdy rozpoznany zostanie zagrażający poród przedwczesny, celem leczenia jest zyskanie czasu. Stosuje się tokolizę, czyli leki hamujące czynność skurczową macicy, aby umożliwić podanie steroidów przyspieszających dojrzewanie płuc płodu. Takie postępowanie nie zawsze zapobiega porodowi, ale nawet kilkadziesiąt godzin może istotnie poprawić rokowanie noworodka.
Poród przedwczesny tydzień po tygodniu
Znaczenie ma każdy tydzień ciąży, ponieważ wraz z nim zmniejsza się ryzyko powikłań.
- 27 tydzień ciąży – skrajne wcześniactwo, wysokie ryzyko powikłań, ale rosnące szanse na przeżycie przy intensywnej terapii.
- 29 tydzień ciąży – przeżywalność przekracza 90%, nadal konieczna opieka intensywna.
- 31 tydzień ciąży – bardzo dobre rokowanie, mniejsze ryzyko ciężkich powikłań neurologicznych.
- 34–35 tydzień ciąży – poród przed 34. tygodniem nadal wiąże się z ryzykiem, natomiast po 35. tygodniu większość dzieci radzi sobie dobrze.
- 36 tydzień ciąży – późne wcześniactwo, zwykle krótsza hospitalizacja.
Zapobieganie, pessar i kolejna ciąża
Pessar szyjkowy jest jednym z narzędzi stosowanych u kobiet z krótką lub niewydolną szyjką macicy. To silikonowe urządzenie, które umieszcza się w pochwie, aby mechanicznie wspierać szyjkę macicy i zmniejszyć nacisk na jej ujście. Stosowanie pessara może obniżyć ryzyko porodu przedwczesnego, szczególnie w połączeniu z innymi metodami profilaktyki, takimi jak podawanie progesteronu. Warto jednak podkreślić, że pessar nie daje 100% gwarancji – niektóre ciąże kończą się wcześniactwem mimo jego zastosowania, co odzwierciedla złożoność procesów prowadzących do porodu przedwczesnego.
Kolejna ciąża po porodzie przedwczesnym wymaga szczególnej uwagi. Kobieta powinna zostać objęta wczesnym i indywidualnym nadzorem położniczym, który obejmuje m.in. kontrolę szyjki macicy, badania laboratoryjne oraz, jeśli istnieje wskazanie, profilaktyczne stosowanie pessara lub progesteronu. Statystyki pokazują, że wiele kobiet po wcześniejszym porodzie przedwczesnym może mieć kolejną ciążę przebiegającą prawidłowo, pod warunkiem odpowiedniego monitorowania i wczesnej interwencji w razie zagrożeń.
Postępowanie zgodne z aktualnymi rekomendacjami
Postępowanie w przypadku porodu przedwczesnego opiera się dziś na rekomendacjach towarzystw naukowych i jest ukierunkowane na ochronę dziecka przy jednoczesnym bezpieczeństwie matki, nawet wtedy, gdy nie ma pewności, czy poród faktycznie się rozpocznie. Jeżeli rozpoznany zostanie zagrażający poród przedwczesny, a wiek ciąży mieści się zwykle pomiędzy 24. a 34. tygodniem, standardem jest: hospitalizacja w ośrodku o odpowiednim stopniu referencyjności,
- monitorowanie czynności skurczowej oraz stanu płodu (KTG, USG),
- wdrożenie tokolizy, jeśli nie ma przeciwwskazań,
- podanie steroidów przyspieszających dojrzewanie płuc płodu,
- ocena ryzyka infekcji i włączenie antybiotykoterapii, jeśli jest wskazana.
Tokoliza nie ma na celu całkowitego zatrzymania porodu na wiele tygodni, lecz zyskanie czasu, który pozwala na pełne działanie steroidów i ewentualny transport ciężarnej do ośrodka z oddziałem intensywnej terapii noworodka. Aktualnie preferuje się leki o lepszym profilu bezpieczeństwa, a leczenie zawsze jest indywidualizowane, ponieważ decyzja zależy od tygodnia ciąży, stanu szyjki macicy oraz ogólnego stanu matki i dziecka. Jeżeli ciąża przekracza 34–35 tydzień, tokoliza zwykle nie jest już stosowana rutynowo, ponieważ ryzyko związane z jej prowadzeniem może przewyższać potencjalne korzyści.
Co zrobić, gdy podejrzewasz poród przedwczesny?
Moment pojawienia się niepokojących objawów jest dla kobiety szczególnie stresujący, dlatego jasny schemat postępowania ma ogromne znaczenie. Jeśli istnieje podejrzenie, że poród przedwczesny może się rozpoczynać, nie należy czekać na „rozkręcenie się” objawów. W pierwszej kolejności:
- przerwij aktywność i spróbuj położyć się na lewym boku, zwróć uwagę, czy skurcze są regularne i narastające,
- obserwuj wydzielinę z pochwy, szczególnie jeśli pojawiło się krwawienie lub odpływanie płynu.
- jeżeli skurcze powtarzają się co kilka minut, ból narasta lub pojawiają się inne objawy przedwczesnego porodu, niezwłocznie zgłoś się do szpitala, nawet jeśli ciąża była dotąd uznawana za niskiego ryzyka,
- nie przyjmuj bez ordynacji lekarskiej leków rozkurczowych ani,
- pamiętaj, że opóźnienie diagnostyki może ograniczyć możliwości leczenia.
Szybka reakcja nie oznacza, że poród na pewno się odbędzie. W wielu przypadkach badania wykluczają bezpośrednie zagrożenie, a ujemny wynik testu na poród przedwczesny pozwala bezpiecznie wrócić do domu pod warunkiem dalszej obserwacji.
Urlop macierzynski po porodzie przedwczesnym
Po porodzie przedwczesnym przysługuje standardowy urlop macierzyński, tak jak po porodzie o czasie. Od marca 2025 r. wprowadzono dodatkowy, uzupełniający urlop macierzyński dla rodziców wcześniaków, który można wykorzystać po zakończeniu podstawowego urlopu. Jego wymiar wynosi do 8 lub 15 tygodni, w zależności od tygodnia ciąży, masy urodzeniowej dziecka oraz czasu hospitalizacji w szpitalu po narodzinach. Dodatkowy urlop ma na celu wsparcie rodziców w opiece nad dzieckiem wymagającym szczególnej troski i przysługuje na wniosek, z zasiłkiem w wysokości 100 % podstawy zasiłku.
