Zaostrzenie WZJG – co dzieje się w jelicie i dlaczego szybka kontrola zapalenia jest priorytetem?
Zaostrzenie WZJG oznacza wzrost aktywności zapalenia błony śluzowej jelita grubego. Typowe objawy to częstsze wypróżnienia, krew w stolcu, parcia naglące i ból brzucha. Gorączka, przyspieszone tętno, niedokrwistość lub znaczne pogorszenie stanu ogólnego mogą wskazywać na cięższy przebieg i wymagają pilnej oceny [1,7].
Celem leczenia jest nie tylko ustąpienie objawów, lecz także wygojenie błony śluzowej jelita, oceniane podczas badań kontrolnych. Przy nasileniu objawów należy także rozważyć inne ich przyczyny, w tym zakażenia jelitowe, dlatego intensyfikację leczenia warto poprzedzić weryfikacją przyczyny nasilenia objawów [7].
Mesalazyna – pierwszy wybór w łagodnym i umiarkowanym zaostrzeniu WZJG
W łagodnym lub umiarkowanym zaostrzeniu polskie stanowisko ekspertów wskazuje dawkę 3–4 g mesalazyny na dobę, a o dawce w konkretnym przypadku decyduje sytuacja kliniczna [2]. [1,2].
Mesalazyna działa przede wszystkim miejscowo na błonę śluzową jelita. Znaczenie ma więc nie tylko ilość substancji czynnej, lecz także droga podania oraz profil uwalniania preparatu [3,4]. Gdy zapalenie obejmuje dystalny (końcowy) odcinek jelita grubego, dołączenie leczenia doodbytniczego może zwiększyć ilość mesalazyny docierającej do miejsca zapalenia [1].
Mesalazyna nie jest wystarczającym leczeniem każdego zaostrzenia. Przy ciężkim przebiegu, objawach ogólnych, szybkim pogorszeniu lub braku odpowiedzi konieczna jest pilna ponowna ocena i odpowiednia intensyfikacja terapii [1,7]. Mesalazyna pozostaje punktem wyjścia przede wszystkim w łagodnie i umiarkowanie aktywnej chorobie.
Dlaczego postać mesalazyny ma znaczenie dla miejsca jej działania?
Mesalazyna działa miejscowo, dlatego przy wyborze leczenia warto uwzględnić, w którym odcinku przewodu pokarmowego rozpoczyna się jej uwalnianie. WZJG może obejmować odbytnicę, lewą stronę jelita grubego albo większą część okrężnicy [1,3,4].
Preparaty doustne wykorzystują różne technologie, m.in. powłoki pH-zależne oraz systemy uwalniania zależnego od czasu i wilgotności. Postacie doodbytnicze dostarczają lek bezpośrednio do dystalnego odcinka jelita. Tabletka dojelitowa, granulat, czopek i wlewka nie są więc prostymi zamiennikami, mimo że mogą zawierać tę samą substancję czynną [1,3,4]. Preparatów mesalazyny nie należy zamieniać bez decyzji lekarza, ponieważ mogą różnić się miejscem i mechanizmem uwalniania oraz sposobem dawkowania [3,4]. Dotyczy to również zamiany proponowanej w aptece.
Przy aktywnym WZJG o zasięgu co najmniej odbytniczo-esiczym, czyli obejmującym odbytnicę i esicę – końcową część jelita grubego, wytyczne ECCO sugerują połączenie doustnej i doodbytniczej mesalazyny zamiast samej terapii doustnej [1]. Droga podania jest zatem częścią strategii terapeutycznej.
Mikrogranulki – co oznacza „pH-niezależne, przedłużone uwalnianie” w codzienności pacjenta z WZJG?
Jedną z dostępnych opcji jest leczenie mesalazyną w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu. Mikrogranulki są pokryte cienką warstwą etylocelulozy, która umożliwia stopniowe uwalnianie substancji czynnej [3,4].
Mechanizm ten jest zależny przede wszystkim od czasu i wilgotności, a nie od osiągnięcia jednego, z góry ustalonego progu pH [3,4]. Nie należy jednak zakładać, że każdy granulat ma taki sam mechanizm – decyduje technologia konkretnego produktu.
To, gdzie i w jaki sposób lek uwalnia mesalazynę, pomaga dobrać leczenie, ale nie oznacza, że jedna postać jest zawsze skuteczniejsza od innych. Badania porównawcze nie pozwalają uznać jednej doustnej postaci mesalazyny za uniwersalnie najskuteczniejszą [1,4].
Tabletki, granulat i postacie doodbytnicze – jak dobrać drogę podania?
O doborze postaci mesalazyny decyduje lekarz, opierając się przede wszystkim na lokalizacji i zasięgu zmian [1]:
-
zapalenie odbytnicy – preferuje się mesalazynę doodbytniczą, najczęściej w czopku [1],
-
postać lewostronna – zwykle łączy się doustną formę mesalazyny z leczeniem doodbytniczym [1],
-
zmiany bardziej rozległe – podstawą jest mesalazyna doustna, a dołączenie leczenia miejscowego zależy od obrazu klinicznego [1].
Przy wyborze terapii uwzględnia się również wcześniejszą odpowiedź, tolerancję, profil uwalniania, preferencje pacjenta oraz możliwość regularnego stosowania zaleconego schematu [1,4,5].
Kiedy można ocenić, czy leczenie zaostrzenia działa?
Pierwsze zmniejszenie krwawienia lub liczby wypróżnień nie zawsze oznacza pełne opanowanie zapalenia. Odpowiedź ocenia się na podstawie całego obrazu klinicznego, a w razie braku poprawy lub pogorszenia lekarz powinien zweryfikować rozpoznanie, adherencję (regularność przyjmowania leku zgodnie z zaleceniami), dawkę, drogę podania i potrzebę włączenia silniejszego lub dodatkowego leczenia [1,7].
Dawkowanie mesalazyny w aktywnym WZJG zależy od konkretnego produktu i sytuacji klinicznej. Faza choroby wpływa przede wszystkim na potrzebną dawkę dobową, natomiast możliwość przyjmowania jej raz na dobę lub w dawkach podzielonych musi być zgodna z właściwościami preparatu i zaleceniami lekarza [1,2,4].
Po opanowaniu zaostrzenia – dlaczego leczenia nie należy przerywać i jak utrzymać remisję?
Ustąpienie krwi w stolcu lub biegunki nie jest równoznaczne z opanowaniem zapalenia i nie uzasadnia zakończenia leczenia. WZJG ma przebieg nawrotowy, a doustna mesalazyna jest wykorzystywana także do podtrzymywania remisji [6]. Regularność ma znaczenie: w badaniu obserwacyjnym przyjmowanie mniej niż 80% zaleconych dawek wiązało się z około pięciokrotnie większym ryzykiem nawrotu [5].
Doustna mesalazyna skuteczniej niż placebo pomaga podtrzymać remisję WZJG. W przeglądzie Cochrane nawrót w ciągu 6–12 miesięcy wystąpił u 37% pacjentów leczonych 5-ASA (kwas 5-aminosalicylowy) i u 55% osób otrzymujących placebo [6]. Po uzyskaniu remisji o dalszej dawce i schemacie leczenia decyduje lekarz.
Co warto omówić z lekarzem podczas wizyty z powodu zaostrzenia?
Przed wizytą warto przygotować informacje, które pomogą lekarzowi ocenić, czy nasilenie objawów rzeczywiście wynika z zaostrzenia WZJG, jak ciężki jest jego przebieg oraz czy dotychczasowe leczenie wymaga zmiany lub rozszerzenia [1,7].
Powiedz lekarzowi:
-
jakie objawy występują i od kiedy – zwłaszcza ile razy dziennie oddajesz stolec oraz czy pojawiają się krew, naglące parcia, ból brzucha lub gorączka;
-
czy objawy pojawiły się nagle i czy szybko się nasilają;
-
jaki jest rozpoznany zasięg choroby i kiedy wykonano ostatnie badania kontrolne;
-
jaki preparat mesalazyny stosujesz, w jakiej postaci, dawce i ile razy na dobę;
-
czy zdarza Ci się pomijać dawki albo masz trudność z regularnym przyjmowaniem leku [5];
-
czy występują działania niepożądane lub problemy z przyjmowaniem danej postaci leku, np. trudność z połykaniem tabletek;
-
jakie inne leki lub suplementy przyjmujesz i czy w ostatnim czasie występowała infekcja;
-
kiedy ostatnio kontrolowano czynność nerek.
Nie zmniejszaj ani nie zwiększaj samodzielnie dawki, nie zmieniaj preparatu ani nie przerywaj leczenia. Lekarz powinien najpierw sprawdzić, czy objawy są związane z zaostrzeniem WZJG, czy lek jest przyjmowany regularnie i czy jego postać odpowiada zasięgowi choroby. Przy nasilonym krwawieniu, gorączce, silnym bólu brzucha, przyspieszonym tętnie lub wyraźnym pogorszeniu ogólnego samopoczucia należy pilnie skontaktować się z lekarzem [1,7].
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy mesalazynę można przyjmować raz dziennie?
Niektóre doustne preparaty mesalazyny można stosować raz na dobę. Wytyczne wskazują na podobną skuteczność dawkowania raz na dobę i częściej, ale schemat musi być zgodny z właściwościami konkretnego produktu oraz zaleceniem lekarza [1, 6].
Co zrobić w przypadku pominięcia dawki mesalazyny?
Pojedyncze pominięcie dawki nie oznacza od razu nawrotu choroby, natomiast regularne przerwy zwiększają jego ryzyko. Jeśli pomijanie dawek się powtarza, warto omówić z lekarzem prostszy schemat lub inną postać leku, ponieważ regularność wpływa na ryzyko nawrotu [5].
Jak długo stosuje się mesalazynę po ustąpieniu objawów?
Mesalazynę stosuje się również po ustąpieniu objawów, aby podtrzymywać remisję [6]. Leczenie podtrzymujące WZJG co do zasady prowadzi się przez całe życie [1,2,6]. Lekarz może z czasem zmienić dawkę, schemat lub postać mesalazyny, ale poprawa nie jest powodem do samodzielnego odstawienia leczenia.
Czy każdy granulat z mesalazyną ma taki sam profil uwalniania?
Nie. Granulaty mogą różnić się budową, otoczką, mechanizmem uwalniania i dopuszczonym schematem dawkowania. Nie każdy granulat zawiera mesalazynę w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu [3,4]. Dobór konkretnego preparatu należy do lekarza.
Czy biegunka w zaostrzeniu ogranicza działanie doustnej mesalazyny?
Biegunka przyspiesza przesuwanie się treści przez jelita i może wpływać na działanie niektórych doustnych postaci mesalazyny. Znaczenie tego zjawiska zależy od sposobu uwalniania leku [4]. W przypadku mesalazyny w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu biegunka ma niewielki wpływ na uwalnianie substancji czynnej [3,4]. Nasilona biegunka może jednak świadczyć o cięższym zaostrzeniu i wymaga oceny lekarskiej [7].
Czy posiłek wpływa na uwalnianie mesalazyny z mikrogranulek?
Wpływ posiłku zależy od konkretnego preparatu. W przypadku leczenia mesalazyną w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu pokarm nie wpływa istotnie na uwalnianie substancji czynnej [3,4]. Nie należy jednak przenosić tej zasady na wszystkie granulaty ani tabletki mesalazyny.
Czy dawkowanie mesalazyny raz na dobę jest równie skuteczne jak dawki podzielone?
W leczeniu podtrzymującym badania nie wykazały istotnej różnicy skuteczności między dawkowaniem mesalazyny raz na dobę a schematami częstszymi [6]. Aktualne wytyczne również wskazują na podobną skuteczność tych schematów [1]. Nie oznacza to jednak, że dawki każdego preparatu można samodzielnie połączyć.
Czy w aptece można zamienić mój preparat mesalazyny na inny?
Nie – preparatów mesalazyny nie należy automatycznie zamieniać bez decyzji lekarza. Mogą różnić się miejscem i mechanizmem uwalniania oraz sposobem dawkowania [3,4]. Jeżeli farmaceuta zaproponuje zamianę, przed jej dokonaniem należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.
Czy skład substancji pomocniczych ma znaczenie?
Może mieć znaczenie w przypadku potwierdzonej alergii lub nietolerancji. Sam krótki wykaz substancji pomocniczych nie jest jednak dowodem większej skuteczności klinicznej. Skład konkretnego preparatu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą, bez samodzielnego przerywania leczenia.
artykuł zewnętrzny
