Afty – czym są i jak wyglądają?
Afty to niewielkie, bolesne nadżerki błony śluzowej jamy ustnej. Najczęściej pojawiają się na wewnętrznej stronie policzków, warg, na języku, dnie jamy ustnej lub na podniebieniu miękkim. Afty mają okrągły lub owalny kształt i są dobrze odgraniczone od otaczających je tkanek.
Typowa afta w jamie ustnej składa się z trzech charakterystycznych elementów:
jasnego, białawego lub żółtawego środka pokrytego włóknikowym nalotem,
czerwonej obwódki zapalnej,
bolesnego owrzodzenia o płytkim zagłębieniu.
Najczęstsze przyczyny powstawania aft u dzieci i dorosłych
Jest to schorzenie wieloczynnikowe, w którym rolę odgrywają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe.
Do najczęściej wymienianych czynników ryzyka i przyczyn powstawania aft należą:
urazy mechaniczne błony śluzowej jamy ustnej – powstają one między innymi wskutek:
przypadkowego przygryzienia policzka lub języka,
noszenia aparatów ortodontycznych,
źle dopasowanych protez,
zbyt intensywnego szczotkowania zębów,
przewlekły stres i przemęczenie – ogólne osłabienie organizmu nasila procesy zapalne w organizmie,
niedobory witamin i składników mineralnych – nawracające afty często związane są z niedoborem witamin z grupy B, żelaza lub cynku,
predyspozycje genetyczne – ryzyko pojawienia się aft jest większe, jeżeli występują one również u rodziców,
choroby przewlekłe – nawracające afty mogą towarzyszyć takim schorzeniom, jak:
wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
choroba Behçeta,
niektóre zaburzenia odporności,
spożywanie silnie przetworzonych, kwaśnych lub bardzo pikantnych potraw – mogą one podrażniać błonę śluzową jamy ustnej,
alergie pokarmowe.
Przeczytaj również:
Leki na afty – maść, żel, krem czy tabletki?
Objawy afty – kiedy zmiany w jamie ustnej mogą powodować niepokój?
Przed pojawieniem się widocznej zmiany część osób skarży się na pieczenie, mrowienie lub nadwrażliwość błony śluzowej. Następnie rozwija się owrzodzenie, które największą bolesność powoduje zwykle w ciągu pierwszych 2–3 dni. Co ważne, w przypadku afty ból jest nieproporcjonalnie silny do jej wielkości.
Do innych objawów aft w jamie ustnej należą:
pieczenie i szczypanie błony śluzowej,
zaczerwienienie wokół owrzodzenia,
zwiększona wrażliwość jamy ustnej,
trudności z przyjmowaniem pokarmów.
W większości przypadków aftom nie towarzyszy gorączka ani powiększenie węzłów chłonnych. Jeśli takie objawy występują, konieczna jest dokładniejsza diagnostyka.
Rodzaje aft i różnice między aftami a innymi zmianami w jamie ustnej
Wyróżniamy trzy główne rodzaje aft:
afty małe – inaczej określane jako afty Mikulicza, to najczęstsza postać tego schorzenia. Pojawiają się po wewnętrznej stronie policzków, u podstawy języka czy na wargach. Afty małe mają zwykle średnicę poniżej 10 mm i goją się samoistnie w ciągu 7–14 dni, nie pozostawiają blizn;
afty duże – nazywane też aftami Suttona, to zmiany których średnica zwykle przekracza 10 mm. Mogą występować na całej powierzchni jamy ustnej, jednak najczęściej lokują się na podniebieniu miękkim oraz na śluzówce policzków. Są głębsze, bardziej bolesne i goją się nawet przez kilka tygodni. Po wygojeniu afty duże mogą pozostawiać blizny;
afty opryszczkopodobne – występują pod postacią licznych, drobnych owrzodzeń, mogą się ze sobą zlewać. Wbrew nazwie nie są jednak powiązane z wirusem opryszczki.
Afty nie są jedynym rodzajem zmian, które mogą pojawiać się na błonie śluzowej jamy ustnej.
Pacjenci często mylą afty z opryszczką. Różnice między nimi są jednak istotne:
afty występują głównie wewnątrz jamy ustnej, a opryszczka zwykle pojawia się na czerwieni wargowej lub wokół ust,
opryszczka rozpoczyna się od pęcherzyków wypełnionych płynem,
afty nie są zakaźne, natomiast opryszczka jest wywoływana przez wirusa HSV i może się przenosić między ludźmi.
Afty należy również odróżnić od pleśniawek, czyli zakażenia grzybiczego wywołanego przez drożdżaki z rodzaju Candida. Różnice między pleśniawkami a aftami obejmują:
pleśniawki mają postać białych nalotów przypominających zsiadłe mleko,
nalot w przebiegu pleśniawek można częściowo usunąć, odsłaniając zaczerwienioną błonę śluzową, podczas gdy afty tworzą charakterystyczne zagłębienie pokryte włóknikowym nalotem,
pleśniawki są zakażeniem grzybiczym, a afty nie mają charakteru zakaźnego,
pleśniawki częściej występują u niemowląt, osób z obniżoną odpornością lub po antybiotykoterapii.
Podobne do aft mogą być także zmiany pourazowe powstające po przygryzieniu policzka, oparzeniu gorącym pokarmem czy podrażnieniu przez aparat ortodontyczny. Zwykle jednak wtedy znana jest przyczyna uszkodzenia błony śluzowej, a sama zmiana goi się szybko.
Na szczególną uwagę zasługują przewlekłe, trudno gojące się owrzodzenia. Jeżeli zmiany powiększają się, mają nieregularny kształt i utrzymują się ponad 3 tygodnie, mogą świadczyć o chorobach autoimmunologicznych lub nowotworach jamy ustnej.
Przeczytaj również:
Jak leczyć afty?
Jak leczyć afty? Leki, preparaty miejscowe i domowe sposoby
Jak już wcześniej wspomnieliśmy, leczenie aft ma na celu głównie złagodzenie dolegliwości bólowych, zmniejszenie stanu zapalnego i przyspieszenie gojenia. Do dyspozycji mamy:
preparaty dostępne bez recepty – takie jak płyny do płukania jamy ustnej o działaniu antyseptycznym, żele i preparaty ochronne i regenerujące, zawierające m.in. kwas hialuronowy czy spraye tworzące na powierzchni aft warstwę ochronną. Sprawdzą się zwłaszcza w przypadku niewielkich aft;
leki przeciwzapalne – zastosowanie mają głównie miejscowe kortykosteroidy, które redukują stan zapalny i przyspieszają gojenie. Lekarze przepisują je głównie w przypadku pojawienia się nawracających aft;
domowe sposoby – na afty i związane z nimi dolegliwości pomocne może okazać się płukanie jamy ustnej roztworem soli, odpowiednia higiena jamy ustnej, spożywanie miękkich pokarmów o niskiej temperaturze oraz właściwe nawodnienie organizmu. Mają one na celu głównie poprawę komfortu życia.
Oprócz leczenia miejscowego aft, istotne jest także ustalenie ich przyczyny i wdrożenie leczenia w tym kierunku.
Czego unikać przy aftach, aby nie nasilać bólu i podrażnienia?
Zarówno małe jak i duże afty potrafią obniżyć nasz komfort życia. W trakcie walki z nimi warto unikać czynników drażniących błonę śluzową jamy ustnej, takich jak:
bardzo gorące potrawy i napoje,
owoce cytrusowe oraz soki cytrusowe,
ostre przyprawy,
słone przekąski,
alkohol,
palenie papierosów.
Warto również unikać dotykania zmian językiem oraz nadmiernego pocierania ich szczoteczką podczas mycia zębów.
Kiedy z aftami w jamie ustnej warto zgłosić się do lekarza?
Afty to problem, który zazwyczaj nie wymaga specjalistycznego leczenia. W niektórych przypadkach, warto jednak skonsultować się z lekarzem lub stomatologiem. Chodzi o przypadki, gdy:
afty są wyjątkowo duże,
ich gojenie trwa dłużej niż 2-3 tygodnie,
mają charakter nawracający,
występują trudności z jedzeniem i piciem,
pojawia się gorączka,
doszło do powiększenia węzłów chłonnych,
pojawiają się objawy ogólnoustrojowe, takie jak utrata masy ciała, biegunki, przewlekłe zmęczenie.
