Czynniki ryzyka raka płuc

Brak zdjęcia

18 lipca 2013

Najważniejszym oraz najczęstszym czynnikiem ryzyka nowotworu płuc jest palenie tytoniu. Zarówno czynne, jak i bierne palenie ma silny związek z rozwojem nowotworów w wielu lokalizacjach w drogach oddechowych. Substancje smoliste zawarte w dymie papierosowym wpływają na transformację zdrowej komórki w nowotworową. Nie bez znaczenia jest też długotrwała ekspozycja na działanie pierwiastków promieniotwórczych.

Rak płuc – czynniki ryzyka

Nie od dziś wiadomo, że najważniejszym z czynników ryzyka raka płuc jest palenie tytoniu. Czynny i bierny nikotynizm mają udowodnione i bardzo poważne skutki dla zdrowia, nie tylko układu oddechowego, ale całego organizmu. WHO donosi, że palenie tytoniu jest przyczyną 22% przypadków śmierci z powodu nowotworu na świecie oraz 77% zgonów z powodu raka płuc.

Substancje smoliste zawarte w dymie papierosowym są toksyczne, a niektóre są tzw. karcynogenami, czyli czynnikami mającymi bezpośredni wpływ na transformację zdrowej komórki w nowotworową. Wśród najbardziej niebezpiecznych związków chemicznych można wymienić:

  • metale ciężkie, np. nikiel, ołów, kadm,
  • policykliczne węglowodory aromatyczne,
  • nitrozoaminy,
  • fenole,
  • formaldehyd,
  • cyjanowodór.

Warto dodać, że prawdopodobieństwo wystąpienia u palacza nowotworu płuc zwiększa się wraz z liczbą wypalanych papierosów dziennie oraz czasem trwania nałogu. Znaczenie ma też gatunek papierosów oraz głębokość inhalacji szkodliwym dymem (tzw. „zaciąganie się”). Pocieszające jest jednak, że rzucenie nałogu przez nawet bardzo zaawansowanego palacza ma z biegiem czasu udowodnione korzyści dla układu oddechowego. Szczególnie dobry skutek ma rzucenie palenia przed 30 rokiem życia, dlatego nie należy się poddawać w swoich wysiłkach.

Innym z czynników ryzyka raka płuc jest również długotrwała ekspozycja na działanie pierwiastków promieniotwórczych, takich jak uran czy radon, co stanowi poważne zagrożenie dla górników, a także osób napromieniowanych w wyniku działania energii jądrowej. Co więcej, szkodliwymi czynnikami są również narażenie na azbest (pylica azbestowa) czy znaczne zanieczyszczenie powietrza, m.in. pyły z zawartością arsenu, żelaza, niklu.

Jak dotąd zaobserwowano pewną skłonność nowotworu płuc do występowania rodzinnie, jednak nie zalicza się go do raków z silną predyspozycją do dziedziczenia. Próbowano także odnaleźć związek pomiędzy czynnikami rozwoju raka płuc a wcześniejszą infekcją niektórymi rodzajami wirusów czy zachorowaniem na inne choroby płuc, jednak dotychczasowe dane nie pozwalają potwierdzić tych hipotez, choć cały czas naukowcy nie wykluczają takiego związku.

Rak płuc – zmiany na poziomie komórkowym

W drogach oddechowych palacza dym tytoniowy działa drażniąco na nabłonek wyścielający oskrzela. Stopniowo dochodzi do metaplazji, czyli zamiany normalnie występującego w drogach oddechowych nabłonka walcowatego urzęsionego na nabłonek wielowarstwowy płaski. Jest to zmiana niekorzystna, ponieważ zanikają rzęski filtrujące zanieczyszczenia.

Zaburzeniu ulegają także mechanizmy produkcji wydzieliny oddechowej. Lecz to nie wszystko – nieprawidłowe w tej lokalizacji tkanki mogą ulegać dalszym zmianom, tzw. dysplazji, czyli poważnemu zaburzeniu architektoniki, a stąd już tylko krok do transformacji nowotworowej, a następnie inwazji innych narządów organizmu, czyli tworzenia przerzutów.

Proces przekształcania się prawidłowej komórki w nowotworową ma ścisły związek z mechanizmami regulacji podziałów komórkowych. W prawidłowych warunkach podział (namnożenie) komórek jest bardzo skrupulatnie kontrolowany przez informację zawartą w kodzie genetycznym. Niezliczone czynniki odpowiadają za prawidłowy rozdział materiału genetycznego w komórkach potomnych, określoną zdolność komórki do wzrostu i różnicowania, czyli pełnego przystosowania do pełnionej przez siebie funkcji w tkance. Ponadto komórka ma skończoną możliwość podziałów, a w razie potrzeby ulega zaprogramowanej śmierci, czyli apoptozie.

Jeżeli jednak mechanizmy kontrolujące te wszystkie reakcje zawiodą, to komórka dzieli się nieprawidłowo. Giedy nie jest do tego przygotowana, traci zdolność do apoptozy, a zaczyna dzielić się w nieograniczony i niekontrolowany sposób. Zaburzone są również funkcje naprawy DNA, co prowadzi do kolejnych mutacji. W rezultacie powstaje nieprawidłowa tkanka, która szybko się rozrasta i znajduje się poza jakąkolwiek kontrolą organizmu – rozwija się nowotwór.

Co więc może doprowadzić do tego, że komórka wymyka się spod kontroli? W przypadku raka płuc są to najczęściej mutacje (przypadkowe zmiany) w:

  • protoonkogenach, czyli genach, w których mutacja prowadzi do nowotworzenia (m.in. gen K-ras, MYC),
  • genach supresorowych, czyli hamujących nadmierne podziały komórki – mutacja zmieniająca ich działanie powoduje intensywne podziały komórki (m.in. gen TP53, RB).

Wystąpieniu mutacji sprzyjają właśnie wspomniane karcynogeny dymu tytoniowego oraz promieniowanie.

Rodzaje raka płuc

Warto uściślić, że nie każdy nowotwór to rak. Rakiem nazywamy nowotwór złośliwy wywodzący się lub różnicujący się w kierunku tkanki nabłonkowej. Ponieważ rak powstaje wskutek transformacji zdrowej komórki, może mieć on wiele odmiennych postaci w zależności od tkanki, z której się wywodzi.

W klasyfikacji nowotworów płuc podstawowym rozróżnieniem jest to, czy zmiana ma charakter pierwotny (powstała w płucu lub oskrzelu), czy jest to przerzut raka do innego narządu (np. jelita grubego, piersi).

Wśród nowotworów pierwotnych klinicznie wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje raka:

  • rak niedrobnokomórkowy płuc,
  • rak drobnokomórkowy płuc.

Niedrobnokomórkowy i drobnokomórkowy rak płuca

Rak niedrobnokomórkowy jest znacznie częstszy, stwierdza się go u 4/5 pacjentów z nowotworem płuc. Leczy się go operacyjnie przez wycięcie guza, stosuje się też naświetlania. Leczenie chemioterapeutykami okazuje się w tym przypadku mało skuteczne. Rak niedrobnokomórkowy płuc ma trzy podstawowe podtypy w zależności od rodzaju swojej macierzystej tkanki.

Rak płaskonabłonkowy

Wykrywany jest zwłaszcza u mężczyzn – zajmuje często duże oskrzela, często pojawia się w wyniku wcześniejszej dysplazji nabłonka związanej z paleniem tytoniu. Jego cechami charakterystycznymi są rogowacenie („złuszczanie” nabłonka), co ułatwia jego wykrycie w badaniu plwociny, oraz tworzenie między komórkami specjalnych połączeń-mostków.

Rak wielkokomórkowy

Tworzą go dużych rozmiarów komórki, czasem posiadające zdolność wydzielania hormonów. Jako pierwotny rak płuc pojawia się stosunkowo rzadko.

Rak gruczołowy

Diagnozowany częściej u kobiet. Stanowi około 1/3 raków płuc. Zajmuje raczej drobne oskrzela i zdarza się także u osób, które nie palą tytoniu. Komórki usiłują tworzyć układy gruczołów i obficie produkują śluz. Rak ten rośnie stosunkowo wolno.

Z kolei drobnokomórkowy rak płuca charakteryzuje się wyjątkową agresywnością. Komórki nowotworowe bardzo szybko się dzielą, wcześnie pojawiają się przerzuty do węzłów chłonnych i do innych narządów, najczęściej wątroby, kości, OUN. Lokalizacja guza to często wnęka płuca, czyli miejsce wniknięcia do płuc dużych oskrzeli oraz głównych naczyń krwionośnych. Często komórki wydzielają różne hormony, co może powodować wystąpienie różnych objawów maskujących pierwotne czynniki ryzyka raka płuc. Rak drobnokomórkowy jest bardziej podatny na leczenie cytostatykami, czyli chemioterapię. Nie stosuje się tu natomiast interwencji chirurgicznej.

Nowotwór, ale nie rak

Trzeba zawsze pamiętać, że wykrycie jakiegoś rodzaju zmiany w płucach niekoniecznie oznacza raka. Nie każdy guz płuca musi być nowotworem, tak jak nie każdy nowotwór to rak. Postawienie rozpoznania następuje w toku szczegółowej diagnostyki, w której kluczową rolę odgrywa badanie histopatologiczne, czyli badanie pod mikroskopem zmienionej tkanki. Szczególnymi rodzajami nowotworów, mogącymi występować w płucach są:

Rakowiak płuc

Jest to nowotwór złośliwy z komórek układu dokrewnego, innymi słowy nowotwór produkujący niektóre przekaźniki hormonalne (w tym serotoninę, histaminę, ACTH, bombezynę). Dosyć rzadko i późno (jeśli w ogóle) daje przerzuty do okolicznych węzłów chłonnych. Czynność wydzielnicza tego raka wiąże się z tzw. zespołem rakowiaka, czyli występowaniem określonych objawów, takich jak napady tachykardii i obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, zaczerwienienie twarzy, potliwość, zawroty głowy, trudności z oddychaniem czy biegunki i utrata masy ciała. Rakowiak płuc z reguły bardzo dobrze odpowiada na leczenie.

Hamartoma

Określenie to obejmuje grupę zmian niezłośliwych, wywodzących się z różnych rodzajów komórek. Hamartoma należy do nowotworów łagodnych, rośnie często przez wiele lat jako pojedynczy guzek, nie niosąc za sobą żadnych poważniejszych konsekwencji, a wykrywany bywa u dorosłych ludzi (częściej u mężczyzn) zupełnie przypadkowo.

Nowotwory nienabłonkowe płuc

W płucach wyjątkowo rzadko zdarza się, że rozwija się nowotwór z tkanki innej niż nabłonkowa. Może wtedy dojść do wystąpienia nowotworów wywodzących się m.in. z tkanek miękkich czy komórek pochodzenia zarodkowego.

Rak płuca – pierwsze objawy

Pierwsze objawy raka płuc mogą wystąpić późno i być niecharakterystyczne. Tkanka, z której zbudowane są płuca, jest nieunerwiona, dlatego nawet duży guz w obrębie narządu może początkowo nie powodować dolegliwości bólowych, choć nie jest to regułą.

Przerzuty do śródpiersia mogą powodować dolegliwości bólowe. Chory może odczuwać duszność, mieć kaszel lub chrypkę, problemy z połykaniem (dysfagię). Możliwym niepokojącym objawem jest też ból w klatce piersiowej czy krwioplucie. Należy zwrócić uwagę, że u pacjentów z POChP, u których kaszel jest objawem przewlekłym, istotna może być zmiana charakteru kaszlu. Są też sytuacje, że komórki nowotworowe produkują hormony, co może wywoływać różnorodne objawy maskujące nowotwór i utrudniające rozpoznanie.

Rak płuca – badania i śmiertelność

W diagnostyce nowotworów płuc wykonuje się szereg badań, takich jak RTG klatki piersiowej czy tomografia komputerowa, badanie cytologiczne (komórek) odkrztuszanej przez pacjenta plwociny, biopsja płuca (czyli pobranie wycinka do badania histopatologicznego), bronchoskopia, badanie płynu opłucnej czy wykrywanie antygenów nowotworowych we krwi. Ostateczne rozpoznanie ustala się na podstawie obrazu mikroskopowego komórek lub tkanki pobranej ze zmiany. Trzeba pamiętać, że nie zawsze guz w płucach oznacza raka, czasem są to po prostu zmiany łagodne lub są to objawy innej choroby, np. gruźlicy.

Ponieważ rak płuc jest w dalszym ciągu jednym z najbardziej niebezpiecznych nowotworów, a współczesne leczenie ma ograniczoną skuteczność, należy bezwzględnie unikanie narażenia na czynniki ryzyka raka płuc, a zwłaszcza dym tytoniowy (dotyczy to palenia czynnego, jak i biernego).

Według Światowej Organizacji zdrowia (WHO) nowotwory stanowią obecnie główną przyczynę zgonów na świecie. Odpowiadają za 7,6 mln (13%) wszystkich przypadków śmiertelnych. Rak płuc, razem z rakiem żołądka, wątroby, jelita grubego oraz piersi, jest najczęstszą przyczyną śmierci z powodu choroby nowotworowej.

Obecnie w Polsce rak płuca znajduje się na pierwszym miejscu wśród przyczyn śmierci z powodu nowotworów u mężczyzn oraz na drugim miejscu wśród kobiet, a w przypadku pań tendencja ta wciąż niestety rośnie, co odzwierciedla fakt, iż coraz więcej kobiet przyznaje się do palenia tytoniu. Rak płuc jest zwykle wykrywany późno, ponieważ we wczesnym etapie rozwoju rzadko kiedy wywołuje niepokojące objawy, co przekłada się na znaczny spadek skuteczności terapii.

U osób ze zdiagnozowanym rakiem płuc nie zawsze możliwe jest zastosowanie standardowych metod terapeutycznych, a rokowanie jest wyjątkowo poważne.

Opublikowano: ; aktualizacja: 19.03.2015

Oceń:
4.6


Może cię

Co to jest cytyzyna?

Rzucanie palenia staje się modne. Dziś nie zastanawiamy się już, czy to zrobić, ale jak ...

Palenie a choroby płuc

Nikotynizm odciska piętno na funkcjonowaniu wielu narządów i układów organizmu człowieka, jednak dla dymu tytoniowego ...

AFP (alfa fetoproteina) – badanie

Alfa fetoproteina to białko płodowe, wytwarzane przez pęcherzyk żółtkowy. Wskazaniem do oznaczenia AFP jest monitorowanie ...

Rak płuc – badania i leczenie operacyjne

Rak płuca jest najczęściej występującym nowotworem złośliwym i najczęstszą przyczyną śmierci z powodu nowotworu na ...

Zwłóknienie płuc – rodzaje, przyczyny, objawy, badania, leczenie, rokowania

Zwłóknienie płuc to jedna ze śródmiąższowych chorób prowadzących do zaburzeń wentylacji i upośledzenia wymiany gazowej. ...

Nowotwory u kobiet

Spośród wszystkich nowotworów, na które zapadają kobiety, należy wymienić: raka sutka, raka płuc, raka jelita ...

Zespół żyły głównej górnej – przyczyny, objawy, badania i leczenie

Zespół żyły głównej górnej (inaczej SVCS, ZŻGG) sam w sobie nie jest chorobą. Stanowi natomiast ...

Dieta dla osób leczonych onkologicznie

Wśród wielu czynników, które inicjują powstawania nowotworów żywienie odgrywa bardzo ważną rolę. Prawidłowe odżywianie może ...

Badanie plwociny

Badanie plwociny jest jednym z badań w diagnostyce chorób układu pokarmowego. Jest to proste badanie, ...

Palenie a choroby układu oddechowego

Nałóg palenia papierosów należy niewątpliwie do najpoważniejszych wyzwań medycyny w ostatnich latach i jednocześnie jest ...

Objawy raka płuc

Skuteczność leczenia raka płuc zależy od wczesnego wykrycia choroby i zastosowania odpowiedniej terapii. Pierwsze objawy ...

Elektroniczny papieros

Elektroniczne papierosy cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem palaczy, którzy uwierzyli, że można palić i nie truć ...

Komentarze (0)