Bóle fantomowe – czym są, jak powstają, jakie są przyczyny, na czym polega leczenie?

Brak zdjęcia

9 października 2018

Czy odcięta ręka lub noga mogą być źródłem przykrych doznań nie różniących się niczym od tych odczuwanych przed amputacją? Ból fantomowy to bardzo poważny i częsty problem, z którym borykają się pacjenci po odjęciu ręki czy nogi. Jest to tzw. ból neurogenny. Jak postępować w przypadku kończyny fantomowej u pacjenta? Na czym polega leczenie? Czy terapia bólu fantomowego obejmuje również rehabilitację?

Bóle fantomowe – czym są?

W ludzkim ciele istnieją narządy, które pozbawione są receptorów bólowych, są nimi na przykład mózg i wątroba. Same nie odczuwają one bólu, w przeciwieństwie do otaczających je błon: opon mózgowo-rdzeniowych i torebki wątroby – to one mogą „boleć”. Dzięki temu możliwe jest przeprowadzanie operacji neurochirurgicznych tylko w miejscowym znieczuleniu skóry głowy i kości czaszki.

Niemal każdy pacjent, który przeszedł zabieg amputacji boryka się z tak zwanym czuciem fantomowym. Jest to zjawisko polegające na odczuwaniu obecności odciętej nogi czy ręki, nie tylko w zakresie unerwienia bólowego, ale też czucia dotyku i temperatury.

Osoba po zabiegu może czuć mrowienia, próbować poprawić but na amputowanej kończynie lub starać się sięgnąć po coś odciętą ręką. Zjawiska te mogą wydawać się dziwne lub nawet śmieszne, ale chyba każdy z nas miał sytuację, w której po dłuższym czasie noszenia zegarka zerkał na niego pomimo tego że tego dnia go nie założył. Czucie fantomowe jest podobną sytuacją. Mózg jest "przyzwyczajony" do obecności kończyny, ma wytworzoną jej reprezentację korową, a nerwy powyżej miejsca amputacji ciągle mogą wysyłać sygnały. Czucie fantomowe nie stanowi poważnego problemu dla pacjenta i zwykle zanika kilka tygodni po zabiegu.

Ból fantomowy to dużo poważniejszy problem, który może dotyczyć od dwóch do nawet osiemdziesięciu procent osób poddanych zabiegowi amputacji. Opisywany ból to ból neurogenny – do jego zaistnienia nie jest konieczne podrażnienie nocyceptorów.

Jak powstaje ból fantomowy?

Mechanizm rozwinięcia tego typu bólu nie został dokładnie zrozumiany. Uważa się, że uszkodzenie nerwu unerwiającego amputowaną część ciała powoduje zmiany fizjologiczne i strukturalne zarówno w obwodowym, jak i w ośrodkowym układzie nerwowym. Zmiany te powodują z kolei zmiany psychologiczne u pacjenta. Bóle fantomowe dzieli się na obwodowe i ośrodkowe. W przypadku bólu obwodowego (ból kikuta) przyczyną mogą być odleżyny, blizny, stany zapalne i nerwiaki. Ból ośrodkowy stanowi dużo poważniejszy i mniej poznany problem.

Bóle fantomowe – jak długo trwają?

Bóle fantomowe po amputacji mogą pojawiać się od razu i trwać od kilku godzin nawet i do końca życia. Najczęściej ustępują całkowicie po kilku tygodniach i w okresie dwóch lat po operacji dotyczą tylko 2 % pacjentów.

Jaki charakter ma ból fantomowy?

Ludzie po amputacji nóg, rąk lub innych części ciała mogą odczuwać bóle o charakterze piekącym, ściskającym, miażdżącym i przypominającym rażenie prądem.

Nasilenie bólu może być zmienne, okresowo zanikać by pojawić się wkrótce ze wzmożoną siłą. Należy pamiętać, że to nie kikut nogi czy ręki objęty jest bólem, ale brakująca jej część – kończyna fantomowa.

Operacje fantomowe i medycyna fantomowa

Medycyna fantomowa to pojęcie nie mające nic wspólnego z bólami fantomowymi. Jest to zabieg z dziedziny pseudonauki, nie mającej nic wspólnego ze współczesną medycyną opartą na faktach.

Bóle fantomowe – przyczyny – gdzie występują?

Ból po amputacji kończyny dolnej czy górnej jest zjawiskiem dość powszechnym i znanym, zaskakujący wydaje się jednak fakt, że medycynie znane są także: ból fantomowy zęba, piersi, ucha i nosa.

Bóle fantomowe po zabiegu amputacji występują częściej u osób:

  • w podeszłym wieku;
  • dotkniętych bardzo silnymi bólami w amputowanej kończynie przed zabiegiem;
  • u których przyczyną operacji były schorzenia naczyniowe, skutkujące niedokrwieniem kończyny;
  • skierowanych na zabieg w trybie pilnym ze względu na rozległe uszkodzenia kończyny, w tym szczególnie zmiażdżenia;
  • u których użyto tępych narzędzi chirurgicznych, miażdżących a nie precyzyjnie przecinających nerw w trakcie amputacji;
  • z zaburzeniami psychicznymi, w tym przede wszystkim zaburzeniami lękowymi;
  • u których doszło do zakażenia kikuta.

W trakcie zabiegu amputacji chirurdzy dokładają wszelkich starań, aby pacjent nie musiał borykać się z bólem po operacji. W tym celu mogą ostrzykiwać oni nerw środkiem znieczulającym lub przycinać go wysoko, tak aby nie wrastał w bliznę.

Bóle fantomowe – u kogo występują?

Bóle fantomowe kojarzą się nam jedynie z zabiegami amputacji kończyn. Jednak powodów ich występowania może być więcej. Odczuwanie tego typu bólu neuropatycznego jest związane z wszelkimi sposobami utraty pewnej części ciała. Mogą to być wypadki i urazy, którym towarzyszy oderwanie lub odcięcie kończyn, ale także rzadko dziś obserwowane procesy nowotworowe, w stadium tak zaawansowanym, że prowadzą do samo amputacji sutka.

Co ciekawe bóle fantomowe mogą dotyczyć też osób, które urodziły się z niepełni wykształconymi kończynami. Jest to bardzo zagadkowe zjawisko ponieważ częściowo przeczy mechanizmom związanym z rozwojem tego typu bólu neuropatycznego u osób po amputacjach. Osoby, które urodziły się bez ręki czy nogi nie posiadają bowiem wykształconej reprezentacji korowej danego fragmentu ciała w mózgu i nie powinny móc odczuwać w niej bólu. Medycyna wciąż kryje przed nami wiele tajemnic.

Czucie fantomowe można także wytworzyć sztucznie. Istnieje wiele eksperymentów, których opisy dostępne są w Internecie, pokazujących jak wywołać wrażenie ruchu lub bólu w kończynie, której nie stymulują żadne bodźce.

Pielęgnacja kikuta i postępowanie w przypadku kończyny fantomowej

Prawidłowe podejście do chorego, u którego przeprowadzono zabieg amputacji kończyny pozwala na zmniejszenie szans wystąpienia bólu neuropatycznego, a także szybszy powrót do zdrowia i dobrej kondycji psychicznej. Duże znaczenie w procesie rekonwalescencji ma odpowiednia dieta po amputacji kończyny, prawidłowa pielęgnacja kikuta, wczesne wdrożenie rehabilitacji oraz wsparcie ze strony rodziny i bliskich.

Jeśli dojdzie do rozwinięcia zespołu bólowego, konieczne jest zapewnienie odpowiedniego leczenia opartego na metodach farmakologicznych i fizjoterapeutycznych. Lekarz w trakcie rozmowy z pacjentem powinien uprzedzić go o takiej możliwość i poinformować o dostępnych metodach leczenia.

Prawidłowa pielęgnacja kikuta po zabiegu amputacji jest niezwykle ważna. Zaniedbania higieniczne prowadzić mogą do zakażenia niezabliźnionej jeszcze rany i powodować dolegliwości bólowe mogące utrzymywać się nawet po zahamowaniu procesu zapalnego. Odpowiednia opieka pooperacyjna powinna zapobiegać powstawaniu odleżyn i martwicy tkanek.

Leczenie bólów fantomowych to niełatwe zadanie. W przypadku ich wystąpienia podstawę stanowi farmakoterapia, ale dobre efekty przynoszą także metody fizjoterapeutyczne.

Bóle fantomowe – leczenie

Farmakoterapia bólu neuropatycznego powinna rozpocząć się już przed zabiegiem i być kontynuowana po nim. Stosowane w tym celu środki to silny opioid i środek znieczulający miejscowo podawany zewnątrzoponowo przez cewnik.

W późniejszym etapie stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne w połączeniu ze słabym opioidem. Dobre efekty w przypadku długotrwałych dolegliwości bólowych mogą przynosić leki przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe i antagoniści receptorów NMDA.

Bóle fantomowe – fizykoterapia

Fizykoterapia spełnia bardzo ważną rolę u wszystkich osób poddanych zabiegowi amputacji. Pozwala ona poprawić zarówno kondycję fizyczną jak i psychiczną pacjenta. Rehabilitacja w połączeniu z fizykoterapią zwiększa przepływ krwi przez kikut i zmniejsza napięcie nerwowe, co wpływa łagodząco na bóle.

Dostępność różnorodnych metod fizjoterapii, a także częstotliwość zabiegów zależna jest od specyfiki danego oddziału i szpitala. Po amputacji najlepszym wyborem będzie więc specjalistyczny szpital lub oddział rehabilitacyjny.

Bóle fantomowe – lustro i pudło

Niezwykle ciekawą metodą leczenia bólów fantomowych przedstawił neurolog Vilayanur Ramachandran. Zbudował on wyjątkowo proste, jak na dzisiejszą medycynę, urządzenie składające się z pudła zasłaniającego kikut i lustra, którego zadaniem było odbijanie obrazu zdrowej kończyny.

Pacjent może dzięki niemu wizualizować ruchy wykonywane kończyną fantomową co bardzo dobrze wpływa na pokonywanie uczucia przykurczu w kikucie. Całe urządzenie działa na zasadzie wizualnego sprzężenia zwrotnego i może pomóc wielu pacjentom cierpiącym z powodu tego typu bólu neuropatycznego.

Bibliografia

  1. ,,Interna Szczeklika 2017”, Piotr Gajewski, Andrzej Szczeklik, MP, Kraków 2017, wyd. 8., ISBN: 978-83-7430-517-4
  2. „Chirurgia – repetytorium”, Wojciech Noszczyk, PZWL, Warszawa 2014, wyd. 1., ISBN: 978-83-200-4555-0
  3. ,,Kompendium Neurologii”, Ryszard Podemski, Via Medica, Gdańsk 2011, wyd. 2., ISBN: 978-83-7555-317-8
  4. „Neurologia – kompendium”, Wojciech Kozubski, PZWL, Warszawa 2014, wyd. 1., ISBN: 978-83-200-4726-4
  5. „Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny”, Marek Jarema, Jolanta Rebe-Jabłońska, PZWL, Warszawa 2013, wyd. 1., ISBN: 978-83-200-4180-4
  6. „Psychiatria kliniczna”, H. I. Kaplan, B. J. Sadock, Elsevier Urban&Partner, Wrocław 2004, wyd. 1., ISBN: 83-89581-95-7
  7. „Illusions , delusions and the brain“, Vilayanur Ramachandran, TED (konferencja), 25 kwi 2013

 

Opublikowano: ; aktualizacja: 09.10.2018

Oceń:
4.5


Może cię

Wideo – Na czym polega psychoterapia?

Psychoterapia to jedna z metod leczenia stosowana w psychiatrii. Psychiatrię można opisywać z perspektywy biologicznej, ...

Czy objadanie się jest objawem choroby? Czy to kompulsywne jedzenie? Jak sobie pomóc?

Objadanie się to częsta reakcja na stres czy smutek. Jednorazowy występek nie stanowi problemu, jednak ...

Przeczulica

Przeczulica jest nieprzyjemnym doznaniem zmysłowym, które oznacza nadmierne i nieadekwatne uczucie bólu po zadziałaniu bodźca ...

Nerwobóle twarzy, rąk, nóg i międzyżebrowy – jakie są przyczyny i sposoby leczenia?

Nerwoból (inaczej neuralgia) określa ból występujący na obszarze unerwianym przez dany nerw. Może powstawać w ...

Fobia społeczna

Fobie należą do zaburzeń nerwicowych, to znaczy takich, których przyczyny są przede wszystkim psychologiczne, a ...

Drżenie powieki – jakie są przyczyny drgającej powieki?

Drżenie powieki zazwyczaj pojawia się w sytuacji przemęczenia czy braku odpowiedniej ilości snu, jednak najczęściej ...

Wideo – Zaburzenia lękowe uogólnione

Wśród zaburzeń nerwicowych i związanych ze stresem, oprócz lęku napadowego oraz fobii, możemy wyróżnić zaburzenie ...

Paniczny lęk – (paniczny strach) jak sobie radzić z atakami paniki?

Odczuwanie silnego strachu i lęku to naturalna reakcja organizmu, która pojawia się w przypadku bezpośredniego ...

Schizofrenia – objawy, rodzaje i leczenie

Schizofrenia jest psychozą – chorobą psychiczną, w której pierwszoplanowymi objawami są charakterystyczne zaburzenia myślenia i ...

Jak poradzić sobie ze stresem?

Długotrwały stres zaburza pracę całego organizmu. Jest czynnikiem rozwoju wielu chorób, jednocześnie przyczyniając się do ...

Zespół popunkcyjny

Zespół popunkcyjny to stan chorobowy, będący powikłaniem nakłucia opony twardej podczas punkcji lędźwiowej, znieczulenia podpajęczynówkowego ...

Sposoby na problemy ze snem

Sen, obok czuwania, to jeden ze stanów fizjologicznych, które występują cyklicznie w naszym życiu. Na ...

Komentarze (0)