Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych stanowi ostrą chorobę zakaźną, która rozwija się w wyniku inwazji bakteriami na wybrane struktury mózgu. oponę miękką, pajęczą, przestrzeń podpajęczynówkową i komory mózgu oraz ich wyściółkę. W Polsce na ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zapada rocznie ok. 5 osób na 100 000 mieszkańców.

Czym jest bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych?

Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (bakteryjny ZOMR) zwane także ropnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, jest chorobą, w której proces patologiczny obejmuje wybrane struktury mózgowe tj. oponę miękką, pajęczą, przestrzeń podpajęczynówkową i komory mózgu oraz ich wyściółkę w odpowiedzi na zakażenie bakteriami.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych występować może w każdym wieku, najczęściej jednak chorują osoby najmłodsze głównie dzieci do 5 roku życia oraz dzieci w wieku szkolnym, a najczęstszym czynnikiem sprawczym są bakterie. W Polsce dominującymi patogenami odpowiadającymi za 80% zakażeń wywołujących zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych należą Neisseria meningitidis (tzw. meningokoki, ok. 37% przypadków), Streptococcus pneumoniae (tzw. pneumokoki, ok. 25-51% przypadków) oraz Haemophilus influenzae typu B (ok. 10% przypadków).

Przyczyny zapalenia opon mózgowych

W Polsce na ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zapada rocznie ok. 5 osób na 100.000 mieszkańców (W różnych grupach wiekowych atakują z odmienną częstością inne rodzaje bakterii, dlatego na podstawie danych epidemiologicznych wyodrębniono grupy tych drobnoustrojów charakterystyczne dla wieku chorego w celu szybkiego i efektywnego wdrożenia empirycznego leczenia antybiotykowego.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych stanowi ostrą chorobę zakaźną, która rozwija się w wyniku inwazji bakteriami na struktury mózgu. Drogami szerzenia się zakażenia, czyli miejscami pierwotnego wyjścia bakterii mogą być:

  • droga krwiopochodna (zakażenie toczy się w innym miejscu organizmu, rozsiewając bakterie do krwi – te wędrują wraz z nią do centralnego układu nerwowego),
  • droga zakażeń występujących w sąsiedztwie (np. nieleczone / źle leczone ropne zakażenie ucha, ropne zakażenie zatok przynosowych, zębopochodne),
  • droga wtórnego zakażenia wikłającego uraz czaszki (jako skutek złamań kości czaszki gdzie pozostaje szczelina w kościach, przez którą mogą się przedostawać bakterie np. złamanie części skalistej kości sitowej może spowodować przejście patogenów z ucha środkowego),
  • droga kropelkowa (bardzo rzadko).

Zakażeniom bakteryjnym opon mózgowych sprzyjają:

  • nieprawidłowe połączenia przestrzeni oponowej z jamą nosowo-gardłową, zatokami obocznymi nosa, uchem środkowym (głównie zapalenia nawrotowe),
  • nieżyty górnych dróg oddechowych,
  • kolonizacja dróg rodnych kobiety patogenami (noworodkowe ZOMR),
  • złe warunki ekonomiczne, higieniczne, mieszkaniowe,
  • przebywanie w przeludnionych pomieszczeniach (szkoły, internaty, koszary),
  • zaburzenia odporności,
  • współistniejące choroby przewlekłe.

Objawy bakteryjnego zapalenia opon

Obraz kliniczny ropnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w głównej mierze (podobnie jak w przypadku czynników etiologicznych) uzależniony jest od wieku osoby chorej, odmiennie przebiega u noworodkowi u osób dorosłych.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u noworodka

Objawy kliniczne zapalenia u noworodków (a także wcześniaków) są mało charakterystyczne, a klasyczne objawy oponowe oraz gorączka zazwyczaj nie występują. W okresie poporodowym obserwuje się tachykardię powyżej 180/min (przyspieszona akcja serca), obniżenie wskaźnika Apgar poniżej 7 punktów (w 5 min.), nawet objawy niewydolności krążeniowej i oddechowej.

  • Noworodek „choruje całym sobą”. Najczęściej obserwowanym symptomem przez rodziców, który budzi ich niepokój jest zmiana zachowania dziecka – staje się ono apatyczne, niespokojne lub senne.
  • Kolejnymi częstymi objawami są: zaburzenia łaknienia (zaburzenia ssania, wymioty, biegunka, utrata apetytu), zaburzenia rytmu oddychania (głównie przyspieszenie oddechu), przedłużająca się żółtaczka lub szarość powłok skórnych.
  • Pojawiać się również mogą zmiany neurologiczne np. oczopląs, zaburzenia świadomości, obniżone lub wzmożone napięcie mięśniowe (np. dziecko przyjmuje pozycję odgięciową).
  • W tej grupie wiekowej stosunkowo często objawem zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych jest napad drgawkowy, rzadziej występuje objaw tętniącego, powiększonego ciemiączka. W wyniku nieleczonego trwającego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych dochodzić może do szybkiego powiększania się obwodu głowy noworodka w wyniku narastania wodogłowia pozapalnego lub ropogłowia.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u niemowląt

Przebieg schorzenia wraz z rozwojem dziecka staje się bardziej charakterystyczny dla tej jednostki chorobowej. U niemowląt oraz dzieci do 5 roku życia objawy bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych pojawiają się nagle i towarzyszy im przeważnie wysoka gorączka. Dzieci stają się apatyczne, podsypiające, szybko pogarsza się ich stan ogólny.

Obserwuje się tzw. „cierpiący wyraz twarzy” oraz inne symptomy takie jak: niepokój (czasem pobudzenie), wymioty, przeczulica całego ciała czy wybroczyny na skórze. Częstym objawem są drgawki kloniczno-toniczne oraz tętniące, napięte ciemiączko przednie (jeżeli nie uległo fizjologicznemu zarośnięciu – norma zarastania do 18 miesiąca życia). W tej grupie wiekowej częściej pojawiają się objawy oponowe (np. sztywność karku – dziecko nie jest w stanie przygiąć głowy do klatki piersiowej) w przebiegu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci starszych

U dzieci starszych, nastolatków oraz osób dorosłych obraz kliniczny jest bardzo specyficzny i nastręcza zdecydowanie mniej problemów diagnostycznych niż u maluchów. Do najczęstszych objawów zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych należą nagle pojawiające się bóle głowy, wysoka gorączka oraz objawy oponowe.

Często towarzyszą im nudności lub wymioty, senność czy podwójne widzenie, natomiast rzadziej obserwuje się zaburzenia neurologiczne (np. drgawki, zaburzenia mowy czy porażenia mięśni). Uwagę zwraca również charakterystyczne ułożenie na boku z odgiętą głową ku tyłowi i podkurczonymi kończynami dolnymi (opisthotonus).

Objawy oponowe

Objawy oponowe są konsekwencję podrażnienia opon mózgu przez proces zapalny oraz wraz z bólami głowy, wymiotami i nadwrażliwością na bodźce (np. światłowstręt, przeczulica ciała, nadwrażliwość na hałas) tworzą tzw. zespół oponowy. Występują one w różnym stopniu nasilenia, od dyskretnych do znacznie nasilonych. Zaliczają się do nich m.in.:

  • sztywność karku,
  • objaw Brudzińskiego:
    • karkowy – przy biernym przygięciu głowy do klatki piersiowej występuje zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych,
    • policzkowy – ucisk na policzek poniżej kości jarzmowej powoduje uniesienie przedramion i ich zgięcie,
    • łonowy – zdecydowany ucisk na spojenie łonowe powoduje zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych,
  • Objaw Kerniga:
    • górny – zginając tułów siedzącego chorego ku przodowi badający stwierdza odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach biodrowych i kolanowych,
    • dolny – w czasie biernego zginania kończyny dolnej w stawie biodrowym występuje przymusowe zgięcie w stawie kolanowym,
  • Objaw Hermana – podczas biernego przyginania brody pacjenta do klatki piersiowej dochodzi do zgięcia grzbietowego palucha,
  • Objaw Flataua:
    • górny (karkowo-mydriatyczny) – przy biernym pochyleniu głowy do przodu następuje rozszerzenie źrenicy,
    • dolny (erekcyjny) – u małych chłopców przy kilkakrotnym pochyleniu tułowia ku przodowi pojawia się erekcja prącia,
  • objaw Amossa – przy próbie sadzania chory podpiera się o wyprostowane kończyny górne, rozstawione na boki i ku tyłowi.

Diagnostyka i leczenie

Podstawę rozpoznania ropnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych stanowi wywiad oraz badanie fizykalne chorego. Wykorzystywanymi badaniami dodatkowymi, które pomagają postawić rozpoznanie ostateczne jest badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (badanie cytologiczne płynu oraz posiew) pobranego metodą inwazyjną nakłucia lędźwiowego (punkcji lędźwiowej).

Badanie ogólne płynu mózgowo-rdzeniowego ujawnia cechy specyficzne dla zakażenia bakteryjnego. Natomiast posiew (badanie mikrobiologiczne) jest istotnym badaniem pomagającym ustalić konkretnie rodzaj drobnoustroju powodującego zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz jego wrażliwość na leki i tym samym pozwala na wprowadzenie najbardziej adekwatnego leczenia farmakologicznego. Wykonuje się posiewy płynu mózgowo-rdzeniowego oraz krwi.

Pomocne jest również określenie wartości wskaźników stanu zapalnego np. białka C-reaktywnego (tzw. CRP), prokalcytoniny czy OB. W niektórych przypadkach uzasadnione bywa wykonanie badań neuroobrazowych np. tomografii komputerowej. Głównymi wskazaniami do diagnostyki obrazowej są objawy wzmożonego ciśnienia śródczaszkowego oraz występowania objawów neurologicznych. W rozpoznawaniu zastosowanie znalazły także szybkie testy lateksowe wykrywające antygeny bakteryjne.

Leczenie bakteryjnego zapalenia opon

Leczenie bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych musi być rozpoczęte bezzwłocznie, gdyż stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia chorego. Opiera się ono przede wszystkim na farmakoterapii przyczynowej i objawowej.

Terapia przyczynowa polega na podawaniu osobie chorej wysokich dawek antybiotyków. Początkowo, kiedy etiologia zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych nie została jeszcze ustalona, wdrożona zostaje tzw. antybiotykoterapia empiryczna (obejmująca leki działające na najbardziej typowe bakterie wywołujące zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych w zależności od wieku).

Po ustaleniu czynnika sprawczego przechodzi się na tzw. antybiotykoterapię celowaną (czyli działającą konkretnie na daną bakterię). Należy pamiętać, iż antybiotyki stosowane w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych muszą wykazywać zdolność do przenikania bariery krew – mózg. Czas trwania farmakoterapii wynosi: 7 dni dla N. meningitidis, 10 – 14 dni dla Str. pneumoniae oraz 14-21 dni dla Str. agalactiae.

Leczenie objawowe prowadzi się u wszystkich pacjentów, ale dostosowuje się je bezpośrednio do stanu danego chorego i jego objawów klinicznych. Do postępowania rutynowego zalicza się m.in.: stosowanie leków obniżających ciśnienie śródczaszkowe (np. mannitol, furosemid, kortykosteroidy), uzupełnianie niedoborów wodno-elektrolitowych czy postępowanie przeciwdrgawkowe (np. diazepam).

Najważniejszy element terapii stanowi zapobieganie wystąpieniu zapalenia mózgowo-rdzeniowego. Najskuteczniejszymi sposobami profilaktyki są szczepienia ochronne. Obecnie w Polsce dostępne są szczepienia przeciwko H.vinfluanzae (w programie szczepień obowiązkowych) oraz szczepienia przeciwko meningokokom i szczepienia przeciwko pneumokokom.

Powikłania po zapaleniu opon

Występowanie powikłań uzależnione jest od rodzaju bakterii, przebiegu, sposobu leczenia oraz odporności chorego. Dotyczą one od kilku do 50 % przypadków osób chorych i należą do nich m.in.:

  • niedowłady mięśni,
  • zaburzenia czynności narządów zmysłów (np. upośledzenie słuchu, ślepota),
  • porażenia nerwów czaszkowych,
  • wodniaki lub ropnie podtwardówkowe mózgu,
  • zaburzenia psychogenne (np. zaburzenia zachowania, zaburzenia snu),
  • zaburzenia somatyczne (głównie u dzieci, np. zaburzenia wzrostu, zmniejszona tolerancja wysiłku).
Opublikowano: ; aktualizacja: 16.03.2015

Oceń:
4.6


Może cię

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Wirusowe zapalenie opon mózgowych zazwyczaj jest bardziej powszechne i charakteryzuje się łagodniejszym przebiegiem niż bakteryjne ...

Uczucie niepokoju

Uczucie niepokoju, utożsamiane często z lękiem, spowodowane jest zwykle przez długotrwały stres. To także objaw ...

Czaszkogardlak – przyczyny, objawy, leczenie guza okolicy siodła tureckiego

Czaszkogardlak to łagodny nowotwór mózgu zlokalizowany w okolicy siodła tureckiego. W populacji ogólnej występuje dość ...

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR)

Płyn mózgowo rdzeniowy stanowi cenne źródło informacji w diagnostyce chorób ośrodkowego układu nerwowego, ma szczególne ...

Wideo – Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego

Płyn mózgowo-rdzeniowy badamy wówczas, gdy podejrzewamy: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu, zapalenie korzeni rdzeniowych, krwawienie ...

Objaw Brudzińskiego – karkowy, policzkowy, łonowy – dodatni i ujemny – co oznacza?

Odruch Brudzińskiego to objaw oponowy (karkowy, policzkowy, łonowy), sprawdzany bardzo często podczas badania pacjenta przez ...

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u dzieci

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych należy do spektrum neuroinfekcji, to znaczy chorób zapalnych układu nerwowego. Może ...

Kauzalgia – co to jest, jakie są przyczyny i objawy, jak wygląda leczenie?

Kauzalgia (inaczej zespół algodystroficzny) to schorzenie związane z przewlekłym bólem. Jej przyczyny nie są do ...

Powikłania zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR) stanowi chorobę, w której proces patologiczny obejmuje wybrane struktury mózgowe tj. ...

Zapalenie opon mózgowych u dziecka

Zapalenie opon mózgowych (meningitis cerebrospinalis purulenta) to stan zapalny struktur, które otaczają mózg i rdzeń ...

Ból głowy z przodu – przyczyny bólu głowy w okolicy czoła

Bóle z przodu głowy głowy to częsty i uciążliwy objaw. Sile i częste bóle głowy ...

Wideo – Zaburzenia pourazowe

W grupie zaburzeń nerwicowych, czyli takich, w których podstawowym objawem jest lęk, wyróżniamy również te, ...

Komentarze (0)