Zapalenie osierdzia – przyczyny, objawy, leczenie, skutki, rokowanie

Zapalenie osierdzia jest przyczyną ok. 5 proc. zgłoszeń na oddziały pomocy doraźnej. Przyczyny tego schorzenia to m.in.: zakażenia wirusowe lub bakteryjne, zawał serca, operacje (tu np. tzw. bajpasy), gromadzenie się płynu w osierdziu lub nowotwory. Wśród objawów wymienia się z kolei: ból osierdziowy (za mostkiem, promieniujący), nierówne bicie serca, duszność, kaszel i obrzęki. Leczenie zapalenia worka osierdziowego zależy od przyczyny. Jakie są skutki i rokowanie?

Zapalenie osierdzia – jakie są przyczyny?

Co to jest osierdzie? To dwuścienny worek obejmujący serce. Zbudowane jest z dwóch blaszek: ściennej i trzewnej, między którymi znajduje się wąska szczelina – jama osierdzia. W warunkach prawidłowych wypełnia ją maksymalnie 50 ml płynu surowiczego, który „zwilża” blaszki osierdzia ocierające się o siebie w czasie pracy serca.

Osierdzie zapewnia sercu ochronę podczas urazu i uniemożliwia nadmierne rozciąganie jam w czasie jego pracy. Zapalenie opisywanego „worka" może być infekcyjne bądź nieinfekcyjne. U ok. 1/3 chorych nie daje się jednak ustalić etiologii schorzenia. Najczęstsze przyczyny tej choroby osierdzia zostały opisane poniżej.

Choroby tkanki łącznej a zapalenie osierdzia sercowego

Choroby układowe tkanki łącznej dotyczą szczególnie chorych na twardzinę układową, toczeń i reumatoidalne zapalenie stawów.

Wirusowe zapalenie osierdzia

Zakażenia wirusowe występują najczęściej. Charakteryzuje je wysoki odsetek nawrotów i powodowane jest przez namnażanie się wirusów w komórkach blaszek osierdzia.

Gruźlicze i bakteryjne zapalenie osierdzia

Zakażenia bakteryjne występują rzadko, często dotykają chorych z upośledzoną odpornością (AIDS, leczenie immunosupresyjne), a nieleczone charakteryzują się bardzo wysoką śmiertelnością.

Zawał serca to przyczyna zapalenia osierdzia

Zapalenie osierdzia może być spowodowane zawałem mięśnia sercowego i procesem autoimmunologicznym uszkadzającym blaszkę trzewną osierdzia.

Zapalenie osierdzia a operacje serca

Zabiegi kardiochirurgiczne z perikardiotomią, jak np. nacięcie worka osierdziowego podczas operacji serca, może być przyczyną zapalenia o charakterze autoimmunologicznym (dotyczy nawet 20 proc. pacjentów po operacji pomostowania aortalno-wieńcowego, tzw. by-pass).

Mocznicowe zapalenie osierdzia – jakie są przyczyny?

Zaawansowana niewydolność nerek może doprowadzić do mocznicowego zapalenia osierdzia w okresie przeddializacyjnym lub po rozpoczęciu dializoterapii.

Zapalenie to objaw raka osierdzia?

Pierwotne nowotwory osierdzia (choć rzadkie) oraz nowotwory przerzutowe są przyczyną zapalenia spowodowanego krwiopochodnym rozsiewem komórek nowotworowych, uszkodzeniem przez naciek nowotworowy naczyń krwionośnych lub zablokowaniem odpływu chłonki z worka osierdziowego serca.

Zapalenie worka osierdziowego a urazy klatki piersiowej

Urazy drążące klatki piersiowej, uszkodzenia jatrogenne (podczas operacji lub cewnikowania serca czy biopsji), a także uszkodzenia spowodowane promieniowaniem jonizującym stosowanym w radioterapii także mogą być przyczyną rozwinięcia się zapalenia osierdzia.

Płyn w osierdziu prowadzi do zapalenia

Wysięk, czyli płyn w worku osierdziowym, gromadzi się u 530 proc. pacjentów z niedoczynnością tarczycy.

Zapalenie osierdzia a leki

Przyczyną zapalenia osierdzia są także niektóre leki, choć polekowe odczyny osierdziowe są bardzo rzadkie. Jeśli występują, są wynikiem indywidualnej reakcji na leki (np. cyklosporyna, amiodaron, niektóre diuretyki).

Zapalenie osierdzia – objawy

Zapalenie osierdzia może mieć charakter ostry, przewlekły bądź nawracający. Jego objawy to przede wszystkim ból osierdziowy. Charakteryzuje się tym, że dolegliwości są zlokalizowane za mostkiem (zamostkowo), promieniują do pleców lub barku, nasilają się w pozycji leżącej i zmniejszają w pozycji stojącej lub siedzącej przy pochylaniu do przodu. W przewlekłym zapaleniu osierdzia ma umiarkowane natężenie.

Pojawia się uczucie nierównego bicia serca (zaburzenia rytmu). Chory może skarżyć się na duszności, czyli uczucie braku powietrza. Pojawia się kaszel. Objawem zapalenia osierdzia jest również gorączka lub stan podgorączkowy. U pacjentów występuje też niekiedy uczucie zmęczenia oraz lęku.

Zapalenie osierdzia sercowego daje również objawy, które wynikają z zastoju żylnego. Są one charakterystyczne dla zapalenia zaciskającego (będącego następstwem zapalenia przewlekłego) i obejmują: poszerzenie żył szyjnych, wodobrzusze, powiększoną wątrobę (hepatomegalia), obrzęki.

Warto dodać, że pacjenci często mylą zapalenie wsierdzia oraz osierdzia.

Zapalenie osierdzia – badania

Podczas wizyty w gabinecie lekarskim objawy zgłaszane przez pacjenta w połączeniu z charakterystycznym tarciem osierdziowym słyszalnym podczas osłuchiwania serca mogą nasunąć lekarzowi podejrzenie zapalenia. Aby je zweryfikować lekarz w pierwszej kolejności zleca EKG i badanie echokardiograficzne. Uogólnione poziome uniesienie odcinków ST i poziome obniżenie odcinków PQ mogą wskazywać na stan zapalny osierdzia.

Mała amplituda zespołów QRS i załamków T sugeruje nagromadzenie dużej ilości płynu w osierdziu. W takim przypadku zmiany widoczne są także na zdjęciu RTG klatki piersiowej w postaci poszerzonej, „butelkowatej” sylwetki serca. Echokardiografia niezbędna jest do szybkiej i precyzyjnej oceny osierdzia i ilości płynu nagromadzonego w worku osierdziowym.

Badanie płynu osierdziowego (pobranego podczas perikardiocentezy) pozwala na ustalenie etiologii zapalenia. Stwierdzenie odchyleń w badaniach laboratoryjnych, takich jak wzrost stężenia białka C-reaktywnego, przyspieszony OB, leukocytoza ma charakter pomocniczy. Wzrost stężenia troponin sercowych w osoczu (niewynikający z niedokrwienia) świadczy o zajęciu procesem zapalnym także mięśnia sercowego.

Zapalenie osierdzia – ile trwa leczenie i na czym polega?

W przypadku nagromadzenia niewielkiej ilości płynu w worku osierdziowym postępowanie obejmuje leczenie objawowe (podaż leków przeciwzapalnych – kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) i/lub kolchicyny – wg badań podawanie kolchicyny istotnie zmniejsza częstość nawrotów) a także leczenie przyczynowe (podaż antybiotyków, leków przeciwgruźliczych, zwiększenie częstości dializ lub chemioterapię) w zależności od choroby podstawowej lub czynnika odpowiedzialnego za wywołanie stanu zapalnego. Leczenie zapalenia osierdzia powinno być prowadzone w warunkach szpitalnych.

W przypadku nagromadzenia się dużej ilości płyn (potocznie wody w osierdziu), w przebiegu którego może dojść do upośledzenia czynności serca wynikającej ze wzrostu ciśnienia wewnątrzosierdziowego (tamponady), konieczne może być wykonanie perikardiocentezy. Jest to zabieg polegający na nakłuciu osierdzia pod kontrolą echokardiogaficzną i ewakuowaniu nagromadzonego płynu. W przypadku tamponady jest to procedura ratująca życie.

Bakteryjne, czyli ropne zapalenie osierdzia wymaga odpowiedniego leczenia antybiotykami podawanymi dożylnie, a także otwartego drenażu worka osierdziowego drogą perikardiotomii przymostkowej.

Jeżeli chodzi o zapalenie osierdzia, czas leczenia może być dość długi, biorąc pod uwagę terapię w szpitalu i późniejszą rekonwalesncję w domu.

Zapalenie osierdzia – skutki i ich wpływ na rokowanie

W przypadku zapalenia osierdzia rokowanie zależne jest od przyczyny. W zapaleniach wirusowych (najczęstszych) jest dobre, lecz częstość nawrotów sięga nawet 50 proc. W wysiękach o charakterze nowotworowym rokowanie jest złe, a średni czas przeżycia pacjentów wynosi ok. 3 miesięcy. Zapalenie bakteryjne ropne w przypadkach nieleczonych jest zawsze śmiertelne, jednak wg niektórych badań nawet przy podjęciu leczenia śmiertelność sięga 40 proc.

Skutkiem zapalenia ropnego i gruźliczego jest często zaciskające zapaleniem osierdzia, które charakteryzuje się utratą elastyczności worka osierdziowego (dochodzi do włóknistego zgrubienia, zarośnięcia i zwapnienia osierdzia).

„Sztywny” worek osierdziowy ogranicza rozkurcz komór serca, przez co upośledza ich napełnianie krwią i powoduje objawy niewydolności serca. W postępowaniu w zaciskającym zapaleniu osierdzia metodą z wyboru jest perikardiektomia, czyli zabieg polegający na operacyjnym usunięciu części worka osierdziowego. Jest on jednak obciążony znaczną śmiertelnością (do 12 proc.) i zapewnia pełne unormowanie parametrów hemodynamicznych (głównie ciśnienia w prawej komorze i ciśnienia tętniczego) jedynie w połowie przypadków.

Opublikowano: ; aktualizacja: 23.03.2018

Oceń:
4.3


Może cię

Operacja tętniaka aorty

Tętniaki oznaczają poszerzenie tętnicy o więcej niż połowę jej normalnej średnicy. Najczęściej dotyczą aorty, głównej ...

Badania w zawale serca

Do głównych badań laboratoryjnych wykonywanych w przypadku podejrzenia zawału mięśnia serca są tzw. markery sercowe. ...

Tamponada serca – co to jest, jakie są objawy, leczenie i rokowanie?

Tamponada serca to przedostanie się krwi lub płynu do worka osierdziowego, w którym znajduje się ...

Tętno paradoksalne – co to jest tętno dziwaczne i jakie są przyczyny?

Pulsus paradoxus, czyli tętno paradoksalne (inaczej dziwaczne), to stan, kiedy dochodzi do jego zaniku lub ...

Płyn w osierdziu – przyczyny, objawy, leczenie płynu w worku osierdziowym

Występowanie pewnej ilości płynu w jamie osierdziowej jest zjawiskiem fizjologicznym. Problemy pojawiają się wtedy, gdy ...

Czynniki ryzyka zawału serca

Najczęstszą przyczyną zawału serca jest zaawansowana miażdżyca, dlatego pośrednio czynniki ryzyka rozwoju miażdżycy są jednocześnie ...

Jak uniknąć żylaków?

Żylaki to nie tylko defekt kosmetyczny, ale także poważne zagrożenie zdrowotne. Aby uniknąć rozwoju żylaków, ...

Szmery w sercu – jakie są objawy i przyczyny szmerów nad sercem?

Szmery w sercu są to zjawiska osłuchowe związane z przepływem krwi w sercu oraz dużych ...

Siniaki

Siniaki, inaczej sińce to podskórne wynaczynienia krwi o kolorze sinoniebieskim powstałe najczęściej po urazach mechanicznych, ...

Ból łydek – jakie są przyczyny bólu w łydce i co robić?

Ból łydek jest dokuczliwym objawem, który dotyka wielu pacjentów. Ból łydki należy do symptomów mało ...

Ból dławicowy – jakie są objawy i jak rozpoznać ból wieńcowy?

Ból dławicowy towarzyszący chorobie wieńcowej (dławienie, ucisk lub gniecenia za mostkiem) zwany jest bólem wieńcowym ...

Krwiak na nodze – jakie są przyczyny i jak się go pozbyć domowymi sposobami?

Przyczyna krwiaków na nogach najczęściej jest uraz. Po silnym uderzeniu powstają podskórne wylewy, ból i ...

Komentarze (0)