Botulizm

Toksyna botulinowa, znana przede wszystkim jako likwidujący zmarszczki botoks, zwana jest także jadem kiełbasianym. Toksyna botulinowa nie powinna być jednak kojarzona wyłącznie z medycyną estetyczną. To jedna z najgroźniejszych trucizn, powodująca blokadę nerwowo-mięśniową, prowadzącą nawet – w przypadku niepodjęcia leczenia – do porażenia mięśni oddechowych i śmierci.

Jak działa toksyna botulinowa?

Przetrwalniki Clostridium botulinum są szeroko rozpowszechnione w glebie. Znajdują się także w produktach spożywczych i to właśnie one są najczęstszą przyczyną zatruć. Bakterie szczególnie upodobały sobie przetwory pozbawione dostępu powietrza, o małej kwaśności i niewielkiej zawartości cukru lub soli. Właśnie tam, w środowisku beztlenowym, namnażają się i produkują groźną toksynę botulinową, zwaną także jadem kiełbasianym.

Jest to substancja zaliczana do grupy najsilniejszych trucizn. Jej działanie opiera się na zahamowaniu wydzielania acetylocholiny, co powoduje blokadę synaps nerwowo-mięśniowych i objawy porażenia mięśni wraz z upośledzeniem funkcji wegetatywnego układu nerwowego.

Wyróżniamy siedem rodzajów toksyn botulinowych, nazwanych kolejnymi literami alfabetu. W Polsce najczęściej stwierdza się zatrucie jadem kiełbasianym typu A oraz B, pochodzącymi z konserw mięsnych i warzywnych, rzadziej toksyną typu E, związaną z przetworami rybnymi. Według danych szacunkowych na terenie Polski rocznie odnotowuje się kilkadziesiąt przypadków zatruć jadem kiełbasianym.

Objawy i postacie zatrucia jadem kiełbasianym

Okres wylęgania choroby wynosi od kilku godzin do kilku dni. W przypadku botulizmu przyrannego okres ten może wydłużyć się nawet do dwóch tygodni. Warto zapamiętać, że im krótszy okres wylęgania, tym bardziej nasilone objawy i tym samym gorsze rokowanie dla pacjenta. W większości przypadków okres charakterystycznych objawów poprzedzają nudności, wymioty i biegunka, spowodowane obecnością w przewodzie pokarmowym zepsutego pokarmu. W następnej kolejności można zaobserwować:

  • zaburzenia widzenia – widzenie podwójne lub zmniejszenie ostrości obrazu („widzenie jak przez mgłę"), spowodowane m.in. porażeniem akomodacji; źrenice są rozszerzone, reakcja na światło jest spowolniona lub nie występuje w ogóle;
  • uczucie suchości w jamie ustnej, wynikające z zahamowania produkcji śliny;
  • zaburzenia funkcji przewodu pokarmowego; najczęściej są to zaparcia powstające na skutek upośledzenia perystaltyki jelit.

Wymienione powyżej objawy botulizmu należą do triady symptomów charakterystycznych dla zatrucia jadem kiełbasianym. Występują zawsze, chociaż w zróżnicowanym nasileniu. Ponadto mogą pojawić się:

W skrajnych przypadkach dochodzi do groźnego dla życia porażenia mięśni oddechowych.

Wymienione powyżej objawy dotyczą najczęściej występującej postaci botulizmu, nazywanej pokarmową lub klasyczną. Wyróżniamy kilka dodatkowych typów choroby – botulizm niemowląt, botulizm przyranny oraz inhalacyjny. Zostały one wyróżnione z uwagi na mechanizm zarażenia.

Botulizm niemowląt powstaje w wyniku spożycia przez niemowlę spor, czyli form przetrwalnikowych laseczek Clostridium botulinum. Szczególnie niebezpieczne jest spożycie miodu pszczelego. Dopiero w przewodzie pokarmowym dziecka dochodzi do powstania form zdolnych do wytwarzania toksyny i tym samym wywołania objawów choroby. Osoby dorosłe w przeciwieństwie do niemowląt posiadają skuteczniejsze mechanizmy ochronne.

Druga postać, czyli botulizm przyranny, powstaje w wyniku zanieczyszczenia rany sporami lub laseczkami Clostridium botulinum.

Rozpoznanie botulizmu

Podejrzenie zatrucia jadem kiełbasianym rodzi się na podstawie charakterystycznych objawów oraz wywiadu dotyczącego innych osób spożywających podejrzany produkt. W celu potwierdzenia diagnozy należy wykryć obecność toksyny botulinowej w surowicy krwi, stolcu oraz treści żołądkowej lub ewentualnie w podejrzanym produkcie spożywczym.

Leczenie zatrucia jadem kiełbasianym

Zatrucie toksyną botulinową należy zawsze leczyć w warunkach szpitalnych. W razie konieczności, w ciężkich przypadkach, stosuje się oddech wspomagany przy użyciu respiratora oraz dożylne uzupełnianie niedoborów wodno-elektrolitowych.

W leczeniu zatrucia jadem kiełbasianym stosuje się dwa preparaty. Pierwszy z nich to surowica przeciwbotulinowa pochodzenia końskiego. Występuje w trzech rodzajach, w zależności od typu zawartej w niej antytoksyny. Wyróżniamy surowicę skierowaną przeciwko toksynie typu A, B oraz E. W celu ustalenia, którą z surowic należy podać pacjentowi, wykonuje się badania pobranej krwi, moczu oraz wymiocin.

Jeżeli ustalenie rodzaju toksyny nie jest możliwe lub byłoby zbyt czasochłonne, można podać mieszkankę wszystkich trzech surowic. Leczenie w postaci jednorazowego, dożylnego podania surowicy bądź surowic należy rozpocząć jak najszybciej od chwili wystąpienia objawów zatrucia.

Drugi preparat – ludzka immunoglobulina przeciwbotulinowa – znajduje zastosowanie głównie w leczeniu niemowląt. Podaje się ją we wlewie dożylnym w dawce obliczonej dla masy ciała dziecka.

Oddzielną kwestię stanowią przypadki osób, które spożywały produkty będące przyczyną zatrucia u innych, ale same nie doświadczyły objawów. W takich sytuacjach stosuje się leczenie profilaktyczne. Z reguły podaje się surowicę, tym razem domięśniowo, w dawce równej połowie dawki leczniczej. Jeżeli nie udało się ustalić typu toksyny, podaje się połowy dawek trzech surowic. Niekiedy, w ciężkich przypadkach zatruć, w celu uniknięcia powikłań stosuje się również odpowiednio dobraną antybiotykoterapię.

Rokowanie w zatruciu toksyną botulinową

Większość przypadków botulizmu kończy się wyleczeniem w okresie od kilku tygodni do kilku miesięcy. Objawy wynikające z blokady złącz nerwowo-mięśniowych mogą utrzymywać się do pół roku, osłabienie i uczucie duszności nawet do kilku lat. Nieleczone zatrucie jadem kiełbasianym doprowadza do zgonu w wyniku porażenia mięśni oddechowych.

Zapobieganie zatruciu toksyną botulinową

Zapobieganie zatruciu jadem kiełbasianym ogranicza się do stosowania kilku zasad:

  • nie należy spożywać podejrzanych produktów spożywczych, przede wszystkim wszelkiego rodzaju konserw z wypukłym wieczkiem – mięsnych, rybnych oraz warzywnych;
  • w sytuacji, gdy nie można skorzystać z żywności i wody pochodzących z pewnego źródła, należy spożywać produkty po uprzedniej obróbce termicznej (gotowanie przynajmniej przez 10 minut w temperaturze 85–100°C);
  • nie należy podawać miodu pszczelego niemowlętom;
  • osoby samodzielnie przygotowujące przetwory muszą pamiętać o odpowiedniej obróbce termicznej, marynowaniu czy adekwatnej zawartości soli lub cukru, a także o stosownym sposobie przechowywania gotowych przetworów.
Opublikowano: ; aktualizacja: 06.01.2016

Oceń:
4.5


Może cię

Mykoplazma

Zakażenie bakteriami Mycoplasma pneumoniae, czyli mykoplazmoza, może powodować wystąpienie różnorodnych objawów. Najczęściej przebiega jako atypowe ...

Powikłania po ospie – kiedy występują i jak rozpoznać powikłania ospy?

Powikłania po ospie u dzieci występują rzadziej niż u osób dorosłych. Skutki uboczne choroby w ...

Trąd – przyczyny, postacie, objawy, zarażenie, leczenie

Trąd jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie Mycobacterium leprae oraz Mycobacterium lepromatosis. Schorzenie określa się ...

Leczenie grypy

Leczenie grypy obejmuje leczenie objawowe (zwalczanie gorączki i bólu, nawadnianie), a także leczenie przeciwwirusowe i ...

Paciorkowiec – objawy zakażenia, leczenie, jak można się nim zarazić bakteriami?

Paciorkowce należą do bakterii, które wywołują wiele różnych infekcji w organizmie. Najczęściej dotyczą one układu ...

Zakażenie i zatrucie bakterią E. coli (Escherichia coli) – objawy i leczenie

Escherichia coli to inaczej pałeczka okrężnicy. Może występować nie dając żadnych objawów na skórze, w ...

Herpeswirusy

Herpesviridae, czyli herpeswirusy, to wirusy, z których osiem wywołuje choroby u ludzi. Herpeswirusy są najlepiej ...

Japońskie zapalenie mózgu – przyczyny, objawy, leczenie, szczepionka

Japońskie zapalenie mózgu jest chorobą zakaźną wywołaną przez wirusa przenoszonego przez komary. Zdecydowana większość przypadków ...

Grypa – fakty i mity

Grypa to ostra choroba zakaźna, pojawiająca się sezonowo, przede wszystkim w okresie jesienno-zimowym. Istnieje wiele ...

Choroba kociego pazura

Zabawa z kotem nierzadko kończy się zadrapaniami. Mimo że wydają się one zupełnie niegroźne, mogą ...

Salmonella – objawy zatrucia i leczenie zakażenia

Zakażenie pałeczkami z rodzaju Salmonella innymi niż typhi lub paratyphi zwykle przebiega dość łagodnie i ...

Mononukleoza

Mononukleoza to ostra choroba wirusowa przenoszona przez ślinę, występująca najczęściej u małych dzieci i nastolatków. ...

Komentarze (0)