Pneumokoki – co to jest? Jakie objawy i choroby powoduje? Szczepienia dla dzieci i dorosłych

Pneumokoki są bakteriami na które niektórzy pacjenci nie posiadają odpowiedniej odporności. Narażone są na nie małe dzieci do 2 roku życia, ponieważ nie mają one swoistych przeciwciał. Zakażenie następuje od innego chorego przez kichanie, kontakt z wydzielinami, dotyk osoby zakażonej lub bezobjawowego nosiciela. Do typowych chorób powodowanych przez pneumokoki zalicza się zapalenie płuc, opon mózgowych, ucha środkowego. Objawy wskazują na infekcję górnych dróg oddechowych. Leczenie polega na antybiotykoterapii. Profilaktyka obejmuje szczepienia szczepionkami poliwalentnymi (10 i 13). Skutecznie chronią małe dzieci i osoby w wieku podeszłym przed ciężkim zapaleniem płuc.

Czym są pneumokoki – co to jest?

Pneumokoki to potoczna nazwa Streptococcus pneumoniae (dwoinka zapalenia płuc – bakterii tlenowych, odpowiedzialnych m.in. za zapalenie płuc. Pneumokoki są ziarenkowcami tworzącymi pary. W warunkach laboratoryjnych rośną szybko na agarze z krwią, który zawiera katalazę i umożliwia wzrost S. pneumoniae w warunkach tlenowych. Bakterie pneumokoki nie mają swoistych grupowo antygenów w ścianie komórkowej. Do czynników zjadliwości należy otoczka polisacharydowa, która ma właściwości chroniące bakterie przed naszą odpornością. Kolonie bakterii są gładkie lub szorstkie w zależności od obecności lub braku otoczki. Tylko szczepy zawierające otoczkę są patogenne. Bakterie chorobotwórcze S.pneumoniae mają właściwości blokujące układ odpornościowy, ponieważ hamują niektóre przeciwciała (IgA – na błonach śluzowych dróg oddechowych). Pozostaje wiele pytań związanych z diagnozowaniem, leczeniem i zapobieganiem infekcji S. pneumoniae.

Zakażenia pneumokokami są szczególnie częste u młodszych dzieci i osób starszych. Możemy je szeroko podzielić na chorobę pneumokokową inwazyjną lub nieinwazyjną. Zakażenie inwazyjne występuje, gdy bakterie dostają się do krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego. S. pneumoniae jest najczęstszą przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc (CAP-community aquaired pneumonia), zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia otrzewnej, szpiku kostnego i zapalenia wsierdzia.

Pneumokoki – jak można się zarazić?

Streptococcus jest ludzkim patogenem (nie ma rezerwuarów zwierzęcych). Do zakażenia dochodzi podczas kontaktów człowieka z człowiekiem, a przenoszenie następuje przez wdychanie skażonych kropelek (kaszel, katar, bezpośredni kontakt z wydzieliną chorego). Pneumokoki są groźnym przeciwnikiem, posiadających szereg czynników wirulencji, które wykorzystuje nie tylko do ukrycia, ale także do uniknięcia i udaremnienia obrony gospodarza.

Konsekwencją jest stworzenie środowiska sprzyjającemu zapaleniu w dolnych drogach oddechowych. Wszystko to predysponuje do uszkodzenia tkanek w istniejącym stanie zapalnym i rozprzestrzenieniu się bakterii do krwi (rozsiew pozapłucny). Obecnie wiadomo, że otoczka polisacharydowa jest ważnym czynnikiem zakaźności drobnoustroju. Na podstawie danych naukowych wiemy, że na podstawie składu chemicznego otoczki jesteśmy w stanie podzielić S. pneumoniae na 96 serotypów. Znaczenie wiedzy o serotypach ma zasadnicze znaczenie w klinice choroby, ponieważ część z nich jest bardziej zjadliwa od innych. Szczepy zjadliwe częściej powodują chorobę inwazyjną i przez to są związane z gorszym rokowaniem w przypadku zachorowania. Ciągły nadzór i prace badawcze nad serotypami S. pneumoniae są istotne w kontekście opracowania bardziej efektywnych szczepionek na pneumokoki. Czynników

Pneumokoki – objawy zakażenia

S. pneumoniae jest najpoważniejszym czynnikiem sprawczym bakteryjnego, pneumokokowego zapalenia płuc u dorosłych i u dzieci. Inne zakażenia i typowe objawy u dorosłych wywołane przez S. pneumoniae to:

  • zapalenie ucha środkowego; ból ucha i okolicy skroniowej głowy, gorączka, ból gardła, ogólne rozbicie, uczucie przytkania ucha i niedosłuch;
  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, możliwy silny ból głowy, pogorszenie zdolności do uczenia się, światłowstręt, bóle uogólnione głowy, nie wykluczone zawroty głowy, przy powikłaniach asymetria kącika ust, nudności, wymioty;
  • zapalenie zatok obocznych nosa; surowiczy wysięk w jamie nosowej, obrzęk nosa, utrudnione oddychanie przez nos, kichanie, katar;
  • zapalenie oskrzeli; możliwe duszności spoczynkowe, silny kaszel, budzący z nocy, początkowo nieproduktywny, nadreaktywność oskrzeli z utrudnionym wydychaniem powietrza.

Dwoinka zapalenia płuc szerzy się drogą kropelkową, a poprzedzające zakażenie adeno- lub rhinowirusami sprzyja kolonizacji nosogardła i dróg oddechowych przez pneumokoki.

Zakażenie pneumokokami – kiedy jest większe ryzyko zachorowania?

Objawy pneumokoków mogą być ciężkie w wybranych przypadkach. Część osób jest predysponowanych do zakażenia S. pneumoniae. Najważniejsze czynniki predysponujące do rozwoju opisanych chorób to:

  • osłabienie odpowiedzi immunologicznej – predyspozycja do poważnych zakażeń pneumokokowych;

braki odporności spowodowane chorobą (np. choroba alkoholowa, cukrzyca, zespół nerczycowy).

  • immunosupresja spowodowana przez wirusy i zmiany tkankowe indukowane przez wirusy – mogą wpływać na zwiększenie częstości pneumokokowego zapalenia płuc występującego w następstwie wirusowego zakażenia dróg oddechowych;
  • utrata czynności śledziony, np. stan po usunięciu śledziony (splenektomia), niedokrwistości sierpowatej (w warunkach polskich bardzo rzadko – spotykane w basenie Morza Śródziemnego), wrodzony brak śledziony (asplenia). Stany te usposabiają do ogólnego rozprzestrzeniania się bakterii otoczkowych, w tym S. pneumoniae.

Na zakażenie pneumokokami narażeni są pacjenci w związku z wiekiem, a więc: dzieci do 2 roku życia (czasem granicę wieku się podwyższa), osoby powyżej 60 roku życia.

Pneumokoki u dziecka – jakie są konsekwencje, skutki i powikłania

We krwi noworodków i niemowląt znajduje się więcej komórek odpornościowych – limfocytów T i B i komórek toksycznych dla bakterii (NK) niż u dorosłych. Jednak zdolność do odpowiedzi immunologicznej tych komórek u niemowlaka jest mniej efektywna niż u przeciętnego dorosłego człowieka. Dzieci poniżej 2 roku życia nie wytwarzają w większości przeciwciał przeciwko pneumokokom i bakteriom z rodzaju Haemopilus. Dzieje się tak dlatego, ponieważ dziecko w okresie niemowlęcym otrzymywało przeciwciała na pneumokoki od matki. Te blokują wytwarzanie własnych przeciwciał u dziecka do 2 roku życia. To nadaje szczególne znaczenie szczepieniom w tym czasie, by zapobiegać ciężkim infekcjom S. pneumoniae, zwłaszcza w odmianach inwazyjnych.

W przypadku zakażenia pneumokokami dziecka poniżej 2 roku życia pojawić się może powikłane zapalenie bakteryjne płuc z bakteriemią i uogólnioną odpowiedzią zapalną. Zakażenie u małych dzieci może kończyć się również zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych. Objawy u dzieci zakażeń Streptococcus:

  • brak apetytu,
  • gorączka, szybki oddech,
  • apatia,
  • bóle głowy,
  • ból pleców, klatki piersiowej,
  • kaszel, katar (zaraźliwe pneumokoki w nosie powodują ostry nieżyt i zaleganie wydzieliny w jamie noso-gardła).

Streptococcus pneumoniae w nosie może tylko go zasiedlać, nie powodując objawów choroby (np. nosicielstwo u dzieci uczęszczających do żłobka).

Nieskutecznie prowadzona antybiotykoterapia (szczególnie u dzieci, u których układ odpornościowy często jest osłabiony lub jeszcze nie w pełni rozwinięty) może doprowadzić do rozwoju ciężkiego zakażenia inwazyjnego, jakim jest posocznica (sepsa) lub zapalenie opon mózgowo rdzeniowych. Może wówczas dojść do trwałych następstw zakażenia pneumokokowego w postaci częściowej lub całkowitej utraty słuchu, a także wzroku, wystąpienia niedowładów lub skłonności do drgawek.

W wyniku inwazyjnej choroby pneumokokowej wystąpić może niewydolność wielonarządowa oraz zaburzenia krążenia i oddychania prowadzące do zgonu. Posocznica pneumokokowa obarczona jest wysoką śmiertelnością, stąd konieczność szybkiego jej diagnozowania i wdrożenia skutecznych metod terapeutycznych.

Pneumokoki u dorosłych

Od pewnego czasu obserwujemy u dorosłych wyższą częstość powikłań sercowych po przebytym pneumokokowym zapaleniu płuc (CAP). Wśród udokumentowanych powikłań kardiologicznych jest wystąpienie lub nasilenie nowych objawów niewydolności serca, arytmii lub zawału mięśnia sercowego. W badaniach klinicznych z udziałem 170 pacjentów z pneumokokowym zapaleniem płuc, którzy zostali przyjęci do szpitala w celu leczenia zakażenia, 33 przypadki (19 proc.) miało jedno i więcej powikłań sercowo-naczyniowych.

Ważnym dodatkowym odkryciem był fakt, że wśród pacjentów z pneumokokowym zapaleniem płuc, u których wystąpiło zdarzenie kardiologiczne, odnotowano istotnie gorszą śmiertelność niż u pacjentów bez takich zdarzeń. Podobne badania w innych ośrodkach potwierdziły tą zależność. Szczepieni dorośli mieli dużo niższe ryzyko sercowo-naczyniowe po zapaleniu płuc o pochodzeniu S. pneumoniae. Obecnie powszechnie zaleca się, aby pacjenci z bakteryjnym zapaleniem płuc, którzy nie osiągnęli oczekiwanej szybkiej odpowiedzi na leczenie, byli oceniani pod kątem możliwego zdarzenia sercowego od wczesnego rozpoznania. Szybkie leczenie powikłań kardiologicznych znacznie poprawia rokowanie.

Osoby dorosłe narażone na ogólnie ciężki przebieg zakażenia pneumokokiem to:

  • pacjenci starsi po 65. roku życia,
  • po wycięciu śledziony,
  • po chemioterapii nowotworów,
  • po leczeniu zmieniającym odporność w przebiegu chorób reumatycznych.

Pneumokokowe zapalenie płuc

Istnieje istotna korelacja pomiędzy pneumokokami a chorobami układu oddechowego. Zapalenie płuc wywoływane przez pneumokoki należy do tzw. typowe zapalenie płuc. Czynniki sprzyjające rozwojowi zapalenia płuc to przede wszystkim: zaburzenia immunologiczne (w tym terapia immunosupresyjna, przewlekłe stany zapalne dróg oddechowych, występowanie chorób przewlekłych (w tym chorób układu krążenia, nerek, niektórych chorób układu ruchu lub układu nerwowego).Jego główne objawy to:

  • wysoka gorączka (powyżej 38°C),
  • dreszcze,
  • zlewne poty,
  • osłabienie,
  • kaszel z odkrztuszaniem ropnej plwociny,
  • duszność,
  • przyspieszony oddech.

Pneumokokowe zapalenie płuc może dawać szereg powikłań: wysięk w jamie opłucnowej i ropień płuca. Może dojść do wytworzenia zrostów opłucnej. Niepowodzenie leczenia zapalenia płuc może doprowadzić także do powstania zbiornika ropy w ich miąższu, czyli ropnia płuc. Jego wytworzenie zwykle jest skutkiem martwicy i rozpadu nacieku zapalnego. O rozpoznaniu wyżej wymienionych powikłań najczęściej decyduje badanie radiologiczne klatki piersiowej. Nieskutecznie prowadzona antybiotykoterapia może doprowadzić do rozwoju ciężkiego zakażenia inwazyjnego, jakim jest posocznica lub zapalenie opon mózgowo rdzeniowych. Może wówczas dojść do trwałych następstw zakażenia pneumokokowego w postaci częściowej lub całkowitej utraty słuchu, a także wzroku, wystąpienia niedowładów lub skłonności do drgawek. W wyniku inwazyjnej choroby pneumokokowej wystąpić może niewydolność wielonarządowa oraz zaburzenia krążenia i oddychania prowadzące do zgonu. Posocznica pneumokokowa obarczona jest wysoką śmiertelnością, stąd konieczność szybkiego jej diagnozowania i wdrożenia skutecznych metod terapeutycznych.

Pneumokoki – szczepionka

Szczepionka przeciw pneumokokom zawiera jedynie antygen pneumokoka (polisacharydy). Nie są to aktywne bakterie a jedynie fragmenty ich struktury. W Polsce są 2 rodzaje szczepionek przeciwko pneumokokom.

Kalendarz szczepień na pneumokoki (czyli kiedy najlepiej zaszczepić?

Szczepionka 10 i 13-walentna – dla dzieci przed ukończonym 6 tygodnia życia.

Szczepionka 10-walentna – do 5 roku życia

13-walentna – szczepionka na pneumokoki dla dorosłych i dla dzieci, osoby starsze po 65 roku życia, wiek podeszły

Wymienione szczepionki nie powodują szkody dla szczepionego dziecka. Są w zupełności bezpieczne i można je kojarzyć z innymi szczepionkami, np. MMR.

Szczepionki polisacharydowe – tylko po 2 roku życia i osób z grup ryzyka. Chronią przed zakażeniem 23 najczęstszymi typami (80 proc. zakażeń w Polsce).

Opisane preparaty są skuteczne, a ich skuteczność jest potwierdzona przez liczne badania kliniczne. Znacznie zmniejszyły zapalność na zapalenie płuc, ucha środkowego i zatok obocznych nosa. Bezpieczeństwo i dobra tolerancja również zostały dobrze udokumentowane. Do rzadkich powikłań szczepienia na pneumokoki należą:

  • odczyn poszczepienny do 3 dni od szczepienia w miejscu podania, tj. obrzęk, zaczerwienienie i bolesność,
  • gorączka <39 stopni Celsjusza, złe samopoczucie, brak apetytu, płacz, odczyny powyżej 39 stopni Celsjusza – bardzo rzadko.

Szczepionka na pneumokoki za darmo na NFZ?

Czy darmowe szczepienie na pneumokoki jest możliwe? W roku 2017 dodano do listy szczepień obowiązkowych (nieodpłatnych) szczepienie przeciwko pneumokokom dla wszystkich dzieci urodzonych po 31 grudnia 2016 roku. Ponadto dzieci urodzone przed 2017 rokiem z grup ryzyka również otrzymują szczepionkę koniugowaną za darmo. Grupy ryzyka określone są w Programie Szczepień Ochronnych.

Najlepiej zaszczepić dziecko w 2 miesiącu życia. Zastrzyk jest domięśniowy. Kojarzenie szczepień jest możliwe, ale inną szczepionkę podajemy w inny mięsień. Gdy dziecko choruje na jakiekolwiek zakażenie wirusowe lub bakteryjne szczepienie należy odroczyć. Część dzieci ma uczulenia na składniki szczepionek i może wymagać modyfikacji postępowania profilaktycznego.

Jaka szczepionka na pneumokoki powinna być wybrana? Na rynku znajdujemy 3 preparaty zawierające substancję czynną Pneumococcal Vaccine (szczepionka pneumokoki – nazwa).

Pneumo 23 – roztwór do wstrzykiwań, cena: 79 zł, firma Sanofi Pasteur poinformowała, że zakończyła wytwarzanie 23-walentnej polisacharydowej szczepionki przeciwko pneumokokom (Pneumo 23). Ostatnie dawki tej szczepionki zostały dostarczone do hurtowni w Polsce w sierpniu 2017 roku. Sanofi Pasteur w Polsce nie dysponuje już zapasami preparatu Pneumo 23,

Prevenar 13 – zawiesina do wstrzykiwań 280 zł, 1 dawka (0,5 ml) zawiera polisacharydy pneumokokowe (serotyp 1: 2,2 µg, serotyp 3: 2,2 µg, serotyp 4: 2,2 µg, serotyp 5: 2,2 µg, serotyp 6A: 2,2 µg, serotyp 6B: 4,4 µg, serotyp 7F: 2,2 µg, serotyp 9V: 2,2 µg, serotyp 14: 2,2 µg, serotyp 18C: 2,2 µg, serotyp 19A: 2,2 µg, serotyp 19F: 2,2 µg, serotyp 23F: 2,2 µg) skoniugowane z białkiem nośnikowym CRM197 i adsorbowane na fosforanie glinu,

Synflorix – (10-walentna) – zawiesina do wstrzykiwań, cena 270–300 zł, zawiera polisacharydy pnemokokowe serotyp 1,4,5,7,9V, 14, 18C, 19F, 23F. Szczepionka skoniugowana jest z białkiem nośnikowym D, toksoidem błoniczym. Zapewnia przez to bezpieczeństwo dla pacjenta i poprawia efektywność immunologiczną szczepienia.

Szczepionka na pneumokoki dla dorosłych

Poszczególne preparaty różnią się między sobą nośnikiem i walentnością. Nośnik zapewnia bezpieczeństwo i poprawia immunogenność. Walentność oznacza ilość i rodzaj antygenu w szczepionce, co warunkuje jej skuteczność. Szczepionka 10-walentna chroni przed zakażeniem u dzieci do 5 roku życia mieszkających w Europie. Szczepionka 13-walentna ma podobne właściwości u dzieci, działa także skutecznie u osób starszych (również w wieku podeszłym).

Ważne przeciwwskazania do szczepienia przeciw pneumokokom:

  • nadwrażliwość na składniki preparatu,
  • choroba przebiegająca z gorączką,
  • radioterapia, chemioterapia (3 miesiące po radio i chemioterapii można szczepić).

Ile dawek powinno się otrzymać? Obowiązuje schemat: 2–4–13. Pierwsza dawka w 2 miesiącu życia, kolejna w 4 miesiącu. Kiedy dziecko ukończy 13 miesiąc życia może bezpiecznie otrzymać ostatnią – 3 dawkę. Nie powinno się odraczać szczepienia po 15 miesiącu życia.

Przebycie infekcji daje odporność tylko w stosunku do odmiany pneumokoka, który był przyczyną zakażenia. Na pozostałe odmiany organizm nadal nie wypracuje sobie odporności. Oprócz szczepionki można podawać leki poprawiające odporność.

Pneumokoki – leczenie i badanie

Leczenie zakażeń pneumokokowych opiera się na antybiotykoterapii. Bardzo często lekarz decyduje się na konkretny lek na podstawie tak zwanych danych empirycznych. Zgodnie ze swoją widzą, doświadczeniem i na podstawie opracowań naukowych wskazuje preparat, który ma szansę być skuteczny w przypadku pneumokoków. Ta forma dobru leków ma miejsce w przypadkach lekkich.

Może zlecić także wykonanie badania mikrobiologicznego. Pobranie wymazu da odpowiedź jaki jest to drobnoustrój oraz jakie leki na niego działają. Jest to antybiotykoterapia celowana (na konkretną bakterię). Podejmuje się próby wyhodowania jej w warunkach laboratoryjnych. Materiał może pochodzić z wymazu z nosa, z gardła. Może to być także krew lub płyn mózgowo-rdzeniowy. Pomocne mogą być badania krwi – morfologia i białko ostrej fazy, czyli CRP.

W przypadku pneumokokowego zapalenia płuc antybiotykiem pierwszego rzutu jest amoksycylina z kwasem klawulanowym stosowana przez około 7–10 dni. Istotne jest także postępowanie przeciwgorączkowe i prawidłowe nawadnianie pacjenta (zalecane jest picie dużych ilości płynów i reżim łóżkowy). W przypadku ciężkich zapaleń płuc, wymagających leczenia szpitalnego, właściwe jest wdrożenie tlenoterapii u wszystkich chorych z hipoksemią.

Leczenie przeciwbakteryjne w przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych należy prowadzić w warunkach szpitalnych i rozpocząć je bezzwłocznie po pobraniu płynu mózgowo-rdzeniowego do badań mikrobiologicznych. Wybór antybiotyku oparty jest na uwzględnieniu najbardziej prawdopodobnej etiologii zakażenia. Antybiotykoterapię empiryczną rozpoczyna się od zastosowania antybiotyku z grupy cefalosporyn, a w przypadku stwierdzenia Streptococcus pneumoniae w badanym materiale i oporności na stosowany dotychczas antybiotyk, zaleca się terapię wankomycyną lub innym antybiotykiem zgodnym z wynikiem antybiogramu.

Bibliografia

  • Feldman Ch., Anderson R., Recent advances in our understanding of Streptococcus pneumoniae infection. F1000Prime Rep. 2014; 6: 82
  • Virella G., Mikrobiologia i choroby zakaźne, U&P Wrocław 2000, str 125–126.
  • Beck E.R., Francis JL, Souhami RL. Diagnostyka różnicowa w chorobach wewnętrznych. PZWL Warszawa 1986.
  • https://emedicine.medscape.com/article/225811-overview

Opublikowano: ; aktualizacja: 23.07.2018

Oceń:
4.4


Może cię

Wideo – Atopowe zapalenie skóry u dziecka

Atopowe zapalenie skóry. Wyprysk atopowy to przewlekłe, nawrotowe schorzenie z nasilonym świądem i charakterystycznymi zmianami ...

Zatkany nos u niemowlaka – przyczyny, objawy, leczenie

Przyczyną zatkanego nosa u niemowlaka jest najczęściej infekcja wirusowa, choć niedrożność może wywoływać alergia czy ...

Szmery w sercu u dziecka – czy są objawem wady serca u dzieci?

W czasie badania osłuchowego, lekarze najczęściej diagnozują tak zwany niewinny szmer serca. Objaw ten nie ...

Paciorkowiec u dziecka – objawy zakażenia, rozpoznanie, antybiotyki

Paciorkowce u dzieci mogą powodować zarówno niegroźne infekcje, ale także zagrażające życiu zakażenia. Za szkarlatynę, ...

Chrypka u dziecka – jakie są przyczyny i jak leczyć zachrypnięty głos u dziecka?

Przyczyną chrypki u dziecka są najczęściej choroby gardła i krtani (zapalenie krtani, zapalenie gardła). Objawem ...

Zespół złego wchłaniania

Zespół złego wchłaniania (ZZW) polega na nieprawidłowej absorpcji węglowodanów, tłuszczów czy białek. Jest to efekt ...

Zapalenie ucha u dziecka – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania

Zapalenie ucha jest jedną z najczęstszych chorób u dzieci. Zapalenie ucha u dziecka w największej ...

Szczepienie przeciwko pneumokokom

Pneumokoki są jednym z głównych czynników powodujących zakażenia bakteryjne układu oddechowego, zwłaszcza u małych dzieci. ...

Kaszel u niemowlaka – przyczyny, objawy, leczenie

Kaszel u niemowlaka to jeden z najczęstszych objawów chorobowych i jedna z najczęstszych przyczyn wizyt ...

Streptococcus pneumoniae (dwoinka zapalenia płuc) – co to jest, objawy, leczenie, jak można się zarazić?

Streptococcus pneumoniae to Gram(+) bakteria, określana jako dwoinka zapalenia płuc. Bakteria ta wywołuje jednak wiele ...

Testy alergiczne u dziecka

Rozpoznanie alergii u dzieci składa się z kilku etapów, takich jak: zebrania dokładnego wywiadu oraz ...

Wideo – Ból ucha u dziecka – jak postępować?

Ból ucha u dziecka wymaga odpowiedniego postępowania. Przede wszystkim należy ocenić, czy dolegliwością bólowym nie ...

Komentarze (0)