Zespół Sotosa

Zespół Sotosa (gigantyzm mózgowy) to genetyczne schorzenie, na które składają się trzy cechy kardynalne: nadmierne wzrastanie, charakterystyczny wygląd twarzy i zaburzenia w nauce. Zespół występuje z częstością 1 na 15 000 urodzeń. Cechy dysmorficzne zespołu to np. okrągła twarz i wydatne czoło u maluchów, a u starszych dzieci długa twarz, z wydatnym podbródkiem, hiperteloryzm, szpara powiek opadająca ku dołowi, łukowate podniebienie.

Obraz kliniczny zespołu Sotosa

W przypadku zespołu Sorosa przebieg ciąży jest najczęściej prawidłowy, w niektórych przypadkach zostały opisane u matki takie zaburzenia, jak toksemia i stan przedrzucawkowy. Poród następuje około 39 tygodnia ciąży, ale noworodki są większych rozmiarów niż przeciętne – szczególnie wzrost jest powyżej normy (nawet dwa odchylenia standardowe powyżej średniej), co sprawia, że ciało dziecka jest wydłużone i szczupłe. Obwód główki i masa ciała również mają wyższe wartości niż zazwyczaj, ale mieszczą się poniżej 97 percentyla (maksymalnej normy). Wzrost i waga normalizują się w okresie dojrzewania, prawdopodobnie ze względu na zarastanie chrząstek wzrostowych. Końcowy wzrost mieści się w przeciętnych granicach.

W okresie noworodkowym u dzieci z zespołem Sorosa często występują trudności w karmieniu dziecka – zaburzenia połykania i ssania (40% dzieci wymaga żywienia przez sondę) spowodowane przez:

  • hipotonię mięśni (zmniejszone napięcie mięśni),
  • niedojrzałość rozwojową,
  • nieprawidłowości anatomiczne i czynnościowe przedniego odcinka przewodu pokarmowego.

Dzieci krztuszą się, co może doprowadzić do zachłyśnięcia się pokarmem i jego aspiracji do dróg oddechowych. Taka sytuacja może skutkować ciężkim zapaleniem płuc, a nawet zgonem. Często występuje hipoglikemia oraz żółtaczka (spowodowana hiperbilirubinemią – powinna być leczona fototerapią w szpitalu).

Do częstych cech zespołu Sotosa należą również: makrocefalia (powiększenie obwodu głowy) i duże dłonie oraz stopy. Niemowlęta nie mają jeszcze charakterystycznych cech dysmorfii zespołu Sotosa. Cechy dysmorficzne są najbardziej charakterystyczne pomiędzy 1 a 6 rokiem życia. Należą do nich:

  • okrągła buzia i duże, wydatne czoło u młodszych dzieci,
  • długa twarz, z wydatnym podbródkiem u starszych dzieci,
  • zakola w okolicy czołowej i skroniowej,
  • hiperteloryzm (szeroko ustawione źrenice),
  • szpara powiek ustawiona skośnie ku dołowi,
  • wysoko ustawione, łukowate podniebienie,
  • zarumienione policzki,
  • mała żuchwa.

Zaawansowany wiek kostny jest stwierdzany w 74 do nawet 100% przypadków zespołu Sotosa, w zależności od częstości pomiarów, momentu badania i metody jego oceny. Oceniany jest w badaniu RTG kości ręki niedominującej (u osób praworęcznych – lewa ręka). Wiek kostny jest opisywany jako nieharmonijny, ponieważ kości paliczków są "starsze" niż kości nadgarstka.

U osób z zespołem Sotosa często stwierdzane są zaburzenia neurologiczne. Mogą one być spowodowane anomaliami anatomicznymi mózgu, takimi jak:

  • poszerzenie układu komorowego mózgu (63% przypadków),
  • niewykształcenie ciała modzelowatego (struktury, która łączy półkule mózgu),
  • jamistość przegrody przezroczystej (struktury, która rozdziela rogi przednie komór bocznych mózgu).

U niemowląt obecna jest hipotonia mięśni; można ją zauważyć przy przebieraniu, przewijaniu czy kąpaniu dziecka – jest wiotkie, później niż inne dzieci zaczyna współpracować z rodzicem – podnosić główkę, samodzielnie siadać. Niemowlęta płaczą ciszej, delikatniej. Ze względu na hipotonię, a również duże rozmiary ciała, starsze dzieci są niezdarne i mają osłabioną koordynację ruchową, co sprawia trudności m.in. w uprawianiu sportu i może izolować je od rówieśników (pływanie jest sportem, w którym pacjenci z zespołem Sotosa radzą sobie bardzo dobrze). Dzieci mają większe problemy np. w poruszaniu się niż w wykonywaniu czynności precyzyjnych. Pomimo hipotonii, odruchy głębokie (ze ścięgien głębokich, np. ze ścięgna Achillesa) są żywiołowe, a nawet pojawiają się klonusy (wielokrotne zgięcie w ścięgnie, pomimo tylko jednego uderzenia młoteczkiem neurologicznym). Napady drgawek pojawiają się u 50% dzieci, ale w połowie przypadków są to drgawki gorączkowe. U dzieci z zespołem Sotosa może również wystąpić wodogłowie.

Rozwój dzieci z zespołem Sotosa nie jest prawidłowy. Mowa i funkcje ruchowe są przesunięte w czasie w stosunku do zdrowych dzieci. Zaczynają chodzić w wieku około 15 miesięcy (3 miesiące "po terminie"), a mówić w wieku 2,5 roku (18 miesięcy "po terminie"). Trudności wychowawcze, słaba koncentracja i deficyty uwagi są częste u pacjentów z zespołem Sotosa. Zgłaszane były również:

  • zachowania agresywne (około 2 roku życia),
  • tendencje do obsesji (oglądanie wciąż tego samego filmu, powtarzanie tych samych zabaw),
  • zaburzenia lękowe,
  • fobie.

W badaniu Boera na 21 osobach dotkniętych tym zespołem średni wynik współczynnika IQ wynosił 76 (średnia w zdrowej populacji to 100). Jednak obraz każdego pacjenta jest inny, a wartość współczynnika IQ może wahać się w szerokich przedziałach – od niepełnosprawności intelektualnej do wartości prawidłowych.

Od 15 do 30% dzieci z zespołem Sotosa ma zaburzenia kardiologiczne i anomalie nerek. Może występować szereg nieprawidłowości ze strony serca – od pojedynczych, samoograniczających się ubytków (np. w przegrodzie międzyprzedsionkowej), do złożonych anomalii wymagających operacji. Najczęstsze zaburzenia nerek to refluks pęcherzowo-moczowodowy (wsteczny odpływ moczu z pęcherza do moczowodu), ale występują również zaburzenia anatomiczne, takie jak dwudzielna nerka, brak nerki, zwężenie połączenia miedniczkowo-moczowodowego (miejsca, w którym z nerki wychodzi moczowód), zwężenie cewki moczowej.

Ze względu na komplikacje anatomiczne i refluks u dzieci z zespołem Sotosa często dochodzi do infekcji dróg moczowych. U męskich noworodków zdarzają się zaburzenia, które wymagają korekcji chirurgicznej, takie jak spodziectwo (ujście cewki moczowej znajduje się na spodzie prącia, zamiast na jego szczycie) i wnętrostwo (niezstąpienie jednego lub obu jąder z jamy brzusznej do moszny – normalnie następuje to w życiu płodowym).

Zespół Sotosa a nowotwory

Zespoły charakteryzujące się przerostem ciała często są powiązane ze zwiększoną zapadalnością na nowotwory (np. zespół Beckwitha-Wiedemanna). Według Cohena, który przeanalizował raporty dotyczące nowotworów u osób z zespołem Sotosa, prawdopodobieństwo rozwinięcia się u nich nowotworu wynosi 3,9% – więcej niż w populacji ogólnej. W zespole Sotosa z nieprawidłowościami NSD1 stwierdzono:

  • raka drobnokomórkowego płuc,
  • zwojakoglejaka,
  • nerwiaka zarodkowego,
  • ostrą białaczkę mieloblastyczną.

W dużych badaniach Tatton-Brown wśród osób z mutacją NSD1 napotkano trzy potworniaki okolicy krzyżowej, nerwiaka zwojowego, nerwiaka zarodkowego i ostrą białaczkę limfocytową. Stąd w dzieciństwie ryzyko nowotworów jest stosunkowo niskie, ale zwiększone może być ryzyko potworniaka okolicy krzyżowej i nerwiaka zarodkowego.

Podłoże molekularne zespołu Sotosa

W 2002 roku odkryto gen odpowiedzialny za 90% przypadków choroby, co umożliwiło potwierdzenie występowania zespołu u pacjentów z oczywistym obrazem klinicznym oraz zdiagnozowanie osób z mniej charakterystycznymi objawami. Mutacje tego genu nie zostały stwierdzone w innych zaburzeniach wzrostu człowieka, dlatego najczęściej są one charakterystyczne dla zespołu Sotosa. Jest to gen NSD1 (ang. Nuclear receptor Set Domain containing protein 1 gene), zlokalizowany na chromosomie 5q35. Koduje on metylotransferazę histonową, biorącą udział w regulacji transkrypcji – "przepisywaniu" informacji zawartej w DNA na mRNA, dzięki czemu w dalszych procesach możliwa jest produkcja białek.

Nieprawidłowości, jakie prowadzą do nieprawidłowej funkcji tego genu to mutacje wewnątrz genu oraz mikrodelecje regionu 5q35, w którym jest on zlokalizowany. Wśród Europejczyków i Amerykanów przeważają mutacje wewnątrzgenowe (80–85%), a mikrodelecje odpowiadają tylko za 10–15% przypadków. Z kolei w Japonii co drugie zidentyfikowane podłoże zespołu Sotosa to mikrodelecja.

Nie istnieje związek pomiędzy lokalizacją mutacji w obrębie genu a obrazem klinicznym pacjenta. Często osoby z identyczną mutacją mają inne objawy zespołu. Mikrodelecje w obrębie 5q35 są związane z ciężkimi trudnościami w nauce i mniej wyrażonym przerostem ciała.

U 10% pacjentów nie da się potwierdzić dostępnymi testami biologii molekularnej zmian w NSD1. Może to być spowodowane obecnością u tych osób nieznanej jeszcze zmiany w obrębie NSD1 lub mutacjami w innych genach, które mogą zostać zidentyfikowane w przyszłości.

Diagnostyka różnicowa zespołu Sotosa

Niektóre zespoły chorobowe mają wspólne cechy z zespołem Sotosa – przerost dziecka przed/po urodzeniu i/lub zaawansowany wiek kostny. Wiele z nich można wykluczyć na podstawie ważnych kryteriów klinicznych. Należy również pamiętać, iż mutacja genu NSD1 nie została stwierdzona w innym zespole klinicznym poza zespołem Sotosa. Zespoły, które należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej to:

  • zespół Weavera,
  • zespół Bannayana-Zonana,
  • zespół Beckwitha-Wiedemanna,
  • zespół Perlmana,
  • zespół Simpsona-Golabi-Behmel,
  • zespół łamliwego chromosomu X,
  • mutacje genu PTEN,
  • trisomia 15q26.1-qter,
  • zespół Nevo,
  • neurofibromatoza (typ 1),
  • zespół Marshalla,
  • zespół Marfana,
  • homocystynuria,
  • akromegalia.

Dziedziczenie zespołu i poradnictwo genetyczne

Większość osób z zespołem Sotosa nie ma w rodzinie krewnego dotkniętego tym schorzeniem – w 90% przypadków do mutacji dochodzi de novo – rodzice są zdrowi, a mutacją obciążone jest jedynie dziecko. W takich wypadkach ryzyko przyjścia na świat kolejnego potomka z tym zespołem jest niewielkie, mniejsze niż 1%.

Około 10% przypadków to zespoły występujące rodzinnie, dziedziczone autosomalnie dominująco, tzn. do wywołania choroby wystarczy jedna wadliwa kopia genu (dziecko posiada dwie kopie, po jednej od każdego z rodziców). W związku z możliwością takiego dziedziczenia istotne jest, aby przy wykryciu zespołu u dziecka przeprowadzić diagnostykę u rodziców – dysmorfia u dorosłych jest mniej wyrażona; wzrost i sprawność intelektualna mogą być w normie, dlatego zespół Sotosa mógł zostać u któregoś z rodziców przeoczony.

Mozaikowość germinalna (obecność uszkodzonych komórek jedynie w jądrach lub jajnikach rodzica) nie została stwierdzona w żadnym przypadku tego zespołu. Nie ma dowodów na upośledzoną płodność osób z zespołem Sotosa, tak więc mogą one mieć potomstwo. Przez wzgląd na dziedziczenie autosomalne dominujące istnieje 50% prawdopodobieństwo przekazania wadliwej kopii genu dziecku, niezależnie, od którego z rodziców. Ryzyko to jest obliczane oddzielnie – przy każdym zajściu w ciążę, niezależnie od płci dziecka wynosi 50%.

Jeżeli istnieje rodzinne obciążenie zespołem Sotosa ze zidentyfikowaną mutacją, należy skorzystać z diagnostyki prenatalnej, aby sprawdzić, czy kolejne dziecko również będzie obciążone schorzeniem. Pomiędzy 15 a 18 tygodniem ciąży metodą amniopunkcji pobiera się płyn owodniowy, w którym zawarte są komórki płodu. Następnie można przebadać je pod kątem mutacji występującej w rodzinie.

Opublikowano: ; aktualizacja: 02.01.2017

Oceń:
4.4


Może cię

Zespół Nijmegen

Zespół Nijmegen, zwany także NBS (Nijmegen Breakage Syndrome), to rzadka choroba genetyczna, na której objawy ...

Zespół Peutza-Jeghersa

Jako jedna z chorób charakteryzujących się występowaniem polipów przewodu pokarmowego, zespół Peutza-Jeghersa (PJS, inaczej zespół ...

Zespół Noonan

Zespół Noonan należy do genetycznie uwarunkowanych zespołów wad wrodzonych (w połowie przypadków mutacja jest dziedziczona ...

Nowotwory dziedziczne

Pewna część nowotworów rozwija się na skutek dziedziczonych mutacji genetycznych. Dziedziczenie mutacji nie oznacza, że ...

Choroba Gauchera – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie

Choroba Gauchera to bardzo rzadkie schorzenie uwarunkowane genetycznie (w Polsce odnotowano około 60 przypadków). Polega ...

Zespół Marfana

Zespół Marfana jest dość rzadko występującą w populacji chorobą uwarunkowaną genetycznie, której obraz kliniczny dotyczy ...

Fibrodysplazja

Fibrodysplazja, czyli postępujące kostniejące zapalenie mięśni lub FOP (fibrodysplasia ossificans progressiva) to bardzo rzadka choroba ...

Neurofibromatoza

Neurofibromatoza, czyli nerwiakowłókniakowatość typu I, zwana jest też chorobą von Recklinghausena. Jest to dość często ...

Postępujące kostniejące zapalenie mięśni – FOP

FOP (postępujące kostniejące zapalenie mięśni), inaczej fibrodysplazja, jest bardzo rzadką chorobą, charakteryzującą się wrodzonymi zniekształceniami ...

Zespół Pradera-Williego

Zespół Pradera-Williego jest wynikiem nieprawidłowości dotyczących chromosomu 15. Już w życiu płodowym dziecko z tym ...

Terapia genowa – na czym polega, zastosowanie, rodzaje, choroby

Terapia genowa to zastosowanie podstawowych metod inżynierii genetycznej w leczeniu chorób genetycznych, takich jak wrodzone ...

Hemochromatoza

Hemochromatozę określa się czasami jako przeciążenie żelazem lub cukrzycę brunatną. Objawy hemochromatozy wynikają z nadmiaru ...

Komentarze (0)