zarejestruj się zaloguj się

Co to jest leczenie biologiczne?

Tekst: mgr Monika Pyzio
Dodane: 20. stycznia, 2014

Leczenie biologiczne to jedna z najnowszych metod terapeutycznych, która zrewolucjonizowała współczesną medycynę. Stanowi alternatywę dla tradycyjnych środków stosowanych w terapii wielu chorób o podłożu autoimmunologicznym. Leki biologiczne są wysoce skuteczne, ale bardzo drogie, dlatego ich wykorzystanie terapeutyczne wciąż jest dosyć ograniczone.

mgr Monika Pyzio
AUTOR
mgr Monika Pyzio farmaceuta
SPIS TREŚCI:

    Charakterystyka leczenia biologicznego

     

    Leczenie biologiczne to nowa forma farmakoterapii, terapia celowana, która pomaga wzmocnić, a nawet odbudować system odpornościowy organizmu. Wykorzystywana się ją w:

    • leczeniu chorób reumatologicznych, takich jak:
      • reumatoidalne zapalenie stawów (RZS),
      • młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS),
      • zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK),
      • łuszczycy i łuszczycowego zapalenie stawów (ŁZS),
    • schorzeń gastroenterologicznych, jakimi są przewlekłe nieswoiste stany zapalne jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego – WZJG oraz choroba Leśniowskiego-Crohna – chL-C).

    Ta metoda leczenia, z uwagi na bardzo wysokie koszty, zarezerwowana jest jednak głównie dla najcięższych przypadków, które nie poddają się konwencjonalnej farmakoterapii.

    Terapię biologiczną wprowadza się w sytuacjach, kiedy tradycyjne leczenie okazuje się nieskuteczne albo z jakichś powodów jest niemożliwe do zastosowania. Wykorzystywane w tym celu różne leki biologiczne modyfikują przebieg choroby, poprawiają jakość życia pacjenta i chronią go przed inwalidztwem. Chory, który ma zostać poddany takiej metodzie leczenia, musi zostać do niej odpowiednio zakwalifikowany, głównie na drodze wykluczenia schorzeń dyskwalifikujących z terapii biologicznej (zwłaszcza czynnego i utajonego zakażenia gruźlicą lub choroby nowotworowej). Konieczna jest również rozmowa lekarza z pacjentem na temat ewentualnych działań niepożądanych występujących przy farmakoterapii lekami biologicznymi oraz wykonanie wszystkich niezbędnych badań dodatkowych mających na celu zminimalizowanie ryzyka powikłań zastosowanego leczenia. W zależności od nasilenia stanu chorobowego, wymagana jest często hospitalizacja pacjentów poddawanych terapii biologicznej.

     

    Leki biologiczne

     

    Leki biologiczne to specjalnie spreparowane preparaty białkowe, które wytwarzane są na bazie żywych komórek w procesach biotechnologicznych, z wykorzystaniem narzędzi inżynierii genetycznej. Zostały zaprojektowane z myślą o osiąganiu konkretnych celów, czyli zwalczania stanów zapalnych bez całościowego tłumienia układu odpornościowego, co sprawia, że leki te są nie tylko bardziej skuteczne, ale przy ich stosowaniu występuje również obniżone ryzyko pojawienia się działań niepożądanych. Leki biologiczne nazywane są modyfikatorami odpowiedzi immunologicznej, ponieważ pozwalają uregulować i zmodyfikować przebieg procesów zapalnych toczących się w organizmie. Zaliczamy do nich głównie przeciwciała monoklinalne oraz białka fuzyjne. Leki te wpływają na mechanizmy odpornościowe organizmu człowieka, które w warunkach fizjologicznych mediowane są przez naturalne występujące w ustroju cząsteczki biologicznie czynne.

    Leki biologiczne mogą działać poprzez naśladowanie funkcji prawidłowych białek ludzkich, wpływ na receptory komórkowe dla cytokin lub na wzajemne oddziaływanie różnych biologicznie czynnych cząstek. Mimo że bezpośrednio nie powodują wyleczenia choroby, skutecznie modyfikują jej przebieg oraz łagodzą występujące objawy, a często również przyczyniają się do przedłużenia okresu ich remisji. Leki biologiczne działają najefektywniej, jeśli są przyjmowane długookresowo. Stosuje się je wyłącznie po kwalifikacji lekarza, a także przy jego obecności, przeważnie warunkach szpitalnych (leki wydawane z przepisu lekarza do zastrzeżonego stosowania – Rpz). Zwykle duże rozmiary cząsteczek tych leków oraz fakt, iż ulegają one degradacji w przewodzie pokarmowym, to czynniki, które sprawiają, że preparaty biologiczne są podawane wyłącznie dożylne, podskórne i domięśniowo.

     

    W początkowej fazie leczenia chorób reumatycznych leki biologiczne, podobnie jak metotreksat, stosowane są głównie w celu uśmierzania bólu i wyciszania stanów zapalnych. W perspektywie długoterminowej prowadzą zaś do spowolnienia a nawet zatrzymywania postępu choroby, głównie zmian destrukcyjnych w stawach i utraty sprawności w ich obrębie.

    • Największe zastosowanie w farmakoterapii RZS i innych stanów zapalnych w obrębie stawów ma infliksymab, etanercept, adalimumab, rituksymab, abatacept, tocilizumab, anakinra.
    • W farmakoterapii nieswoistych chorób zapalnych jelit (schorzeń gastroenterologicznych o podłożu wieloczynnikowym, na ogół uwarunkowanych genetycznie) wykorzystuje się natomiast głównie infliksimab, adalimumab, certolizumab i natalizumab.
    • Natomiast w przypadku łuszczycy,obecnie do jej leczenia w Polsce dopuszczone są cztery leki biologiczne: adalimumab, infliksimab, ustekinumab oraz entanercept.

    O terapię biologiczną tego schorzenia dermatologicznego mogą ubiegać się głównie pacjenci chorujący na łuszczycę zwyczajną i stawową, w stopniu nasilenia średnim lub ciężkim, u których nie uzyskano poprawy po leczeniu przynajmniej dwoma metodami klasycznej terapii ogólnej (fototerapia, fotochemioterapia, metotreksat, retinoidy oraz cyklosporyna A) albo stwierdzono przeciwwskazania do stosowania co najmniej dwóch z nich. Uważa się, iż leki biologiczne są bardziej skuteczne i bezpieczniejsze w leczeniu tych chorób od klasycznych leków immunosupresyjnych.

    Leki biologiczne niejednokrotnie umożliwiają zmniejszenie stosowanych dawek innych leków, ponadto przyczyniają się do skrócenia czasu hospitalizacji albo umożliwiają wykluczenie konieczności przeprowadzenia zabiegów operacyjnych. Terapia za pomocą tych preparatów przynosi bardzo dobre wyniki i widocznie poprawia jakość życia pacjenta, ale niestety wiąże się ze znacznymi kosztami, generowanymi zwłaszcza na etapie skomplikowanej produkcji leków biologicznych. Dostęp pacjentów do tej metody leczenia jest więc ograniczony głównie z uwagi na wysokie ceny poszczególnych, omówionych poniżej preparatów.

     

    Przeciwciała monoklinalne (PM)

     

    Większość leków biologicznych wykorzystywanych w reumatologii, dermatologii i gastroenterologii to przeciwciała monoklinalne (chimeryczne – w ok. 25% mysie, humanizowane – w ok. 5% mysie lub 100‑procentowe ludzkie), które skierowane są przeciwko czynnikowi martwicy nowotworów (TNF-alfa). Substancja ta występuje w wysokim stężeniu w obrębie stawów objętych procesem zapalnym oraz w nieswoistych zapaleniach jelit.

     

    Chimeryczne przeciwciała monoklonalne

     

    • Infliksimab (Infliximabum) – działanie tego chimerycznego (ludzko-mysiego) PM klasy IgG1 polega na wiązaniu się zarówno z rozpuszczalną, jak i transbłonową formą ludzkiego czynnika martwicy nowotworu alfa w osoczu i chorych tkankach. Infliksimab hamuje ponadto interakcje tej cytokiny prozapalnej z jej receptorami, co jest równoznaczne z utratą aktywności biologicznej TNF‑α.Podawany jest w dwu- lub trzygodzinnym wlewie dożylnym, najczęściej w dawce wynoszącej 3-5 mg/kg masy ciała (z reguły powtórka po 2 i 6 tygodniach, a potem w dawce podtrzymującej co 8 tygodni). Stosuje się go jednocześnie z metotreksatem, dzięki czemu osiągane jest nieco wyższe stężenie tego przeciwciała monoklonalnego w surowicy krwi. W Polsce infliksimab jest refundowany w ramach specjalnego programu dla chorych na RZS. Wykorzystuje się go ponadto w leczeniu łuszczycy plackowatej i stawowej, ZZSK, WZJG, a także aktywnej postaci choroby Leśniowskiego-Crohna oraz towarzyszących jej komplikacji takich jak przetoki, szczeliny, czy spondyloartropatia. Postać farmaceutyczna: Rpz – proszek do przygotowania roztworu do infuzji (0,1 g).
    • Rituksymab (Rituximabum) – jest przeciwciałem skierowanym przeciw immunoglobulinie CD20. Powoduje zahamowanie patologicznej aktywności limfocytów B (m.in. indukuje ich apoptozę). Stosowany jest we wlewie dożylnym, w dawce jednorazowej wynoszącej 1000 mg, który należy powtórzyć po upływie dwóch tygodni od pierwszego podania. Lek ten wykorzystuje się w leczeniu RZS, ale również chłoniaków nieziarnicznych B‑komórkowych, przewlekłej białaczki limfocytowej, zapaleń naczyń, zapalenia wielomięśniowego, tocznia rumieniowatego układowego, twardziny układowej i czerwienicy prawdziwej. Postać farmaceutyczna: Rpz –koncentrat do wlewów dożylnych (0,01 g/ml).

     

    Humanizowane przeciwciała monoklinalne

     

    • Certolizumab(Certolizumab pogol)to humanizowany anty TNF-α, stanowiący alternatywę dla infliksimabu głównie w leczeniu chL-C oraz RZS. Podawany jest podskórnie, zwykle w dawce wynoszącej 400 mg. Postać farmaceutyczna: Rp i Rpz – roztwór do wstrzyknięć (0,2 g).
    • Efalizumab (Efalizumabum) to lek biologiczny bezpośrednio wpływający na limfocyty, który skierowany przeciw ligandom LFA-1. Podawany jest raz w tygodniu, przez 3 miesiące, w postaci iniekcji podskórnych. Znajduje zastosowanie w leczeniu łuszczycy. Postać farmaceutyczna: Rpz – proszek plus rozpuszczalnik do iniekcji podskórnych (0,1 g/ml).
    • Natalizumab (Natalizumabum) – lek ten jest PM klasy IgG4, skierowanym przeciw integrynom α4β1oraz α4β7, które znajdują się na leukocytach. Natalizumab powoduje zablokowanie tych białek adhezyjnych oraz uniemożliwienie ich migracji przez ściany naczyń krwionośnych i wiązania się z receptorami obecnymi w komórkach ściany jelita. Wskazany jest w farmakoterapii chL-C, ale również wyjątkowo w leczeniu stwardnienia rozsianego (SM). Podaje się go w postaci infuzji dożylnych. Postać farmaceutyczna: Rpz –koncentrat do sporządzenia roztworu infuzyjnego (0,3 g).
    • Tocilizumab (Tocilizumabum)skierowany jest przeciwko receptorom dla interleukiny 6, przez co znosi jej działanie. Podawany jest co 4 tygodnie w godzinnym wlewie dożylnym. Minimalna stosowana dawka tego leku wynosi 480 mg. Postać farmaceutyczna: Rpz – koncentrat do sporządzenia roztworu infuzyjnego (0,02 g/ml).
    • Visilizumab (Visilizumabum)znajduje wskazania do zastosowania w leczeniu schorzeń gastroenterologicznych (choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego). Jego działanie ukierunkowane jest przeciw cząsteczce CD3 na limfocytach T, w wyniku czego zostaje zahamowana ich aktywność.

     

    Stuprocentowo ludzkie przeciwciała monoklinalne

     

    • Adalimumab (Adalimumabum)to pierwsze rekombinowane całkowicie ludzkie przeciwciało klasy IgG1 anty TNF-α. Lek ten podaje się drogą podskórną zwykle w dawce 40 mg co dwa tygodnie, ponieważ mniej więcej tyle wynosi jego okres półtrwania w osoczu. Stosowany jest zarówno w monoterapii, jak i w leczeniu skojarzonym (gł. z metotreksatem) schorzeń takich jak: choroba Leśniowskiego-Crohna, RZS, wielostawowe młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, ciężkie zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, łuszczyca i łuszczycowe zapalenie skóry. Zmniejsza nasilenie objawów zapalnych i hamuje proces destrukcji tkanek stawowych. Wykazuje wysoką skuteczność działania, dlatego też jest efektywny również u tych chorych, u których nie uzyskano poprawy pod wpływem innych inhibitorów TNF-α. Postać farmaceutyczna: Rpz – roztwór do wstrzyknięć podskórnych (0,04 g/0,8 ml).
    • Golimumab (Golimumabum)to kolejne 100% ludzkie PM, które wiąże oraz inaktywuje błonową i rozpuszczalną formę TNFα. Stosowany jest w terapii RZS, ZZSK oraz ŁZS. Postać farmaceutyczna: Rpz –roztwór do wstrzyknięć (0,05 mg/0,5ml).
    • Ustekinumab (Ustekinumabum) to ludzkie przeciwciało monoklinalne skierowane jest przeciw podjednostkom p40 interleukin 12 i 23, które odgrywają ważną rolę głównie w patogenezie łuszczycy. Ustekinumab uniemożliwia tym samym rozwój stanu zapalnego i zmian immunologicznych w tej chorobie dermatologicznej. Podawany jest podskórnie w dawce 45 mg (powtórzona po 4 tygodniach, a potem co 12 tygodni), przy czym u pacjentów ważących ponad 100 kg konieczne jest dwukrotne zwiększenie stosowanej dawki. Postać farmaceutyczna: Rpz – roztwór do wstrzyknięć (0,045 i 0,09 g).

     

    Do przeciwciał monoklonalnych zaliczamy również: baziliksymab,canakinumab, daklizumab, fontolizumab, pawilizumab, trastuzumab czy vedolizumab.

     

    Białka fuzyjne

     

    To druga po przeciwciałach monoklinalnych najczęściej wykorzystywana grupa leków biologicznych. Białka fuzyjne zwykle składają się z fragmentu Fc przeciwciała klasy IgG, umożliwiającego im łączenie się z komórkami efektorowymi układu odpornościowego, oraz wybranej cząstki o preferowanych właściwościach.

     

    Etanercept (Etanerceptum)

     

    Etanercept stanowi połączenie receptora 2 ludzkiego TNF-α z fragmentem ludzkiej IgG1. Uniemożliwia łączenie się rozpuszczonego w surowicy TNF-α z jego powierzchniowymi receptorami związanymi z błoną komórkową, co skutkuje inaktywacją tej cytokiny prozapalnej. Etanercept wiąże również TNFβ. Podawany jest podskórnie, najczęściej dwa razy w tygodniu w dawce jednorazowej wynoszącej 25 mg lub tylko raz w tygodniu w dawce 50 mg. Stosuje się go w monoterapii lub w skojarzeniu z lekami modyfikującymi proces zapalny (gł. z metotreksatem). Stosowany jest głównie w terapii biologicznej łuszczycy, ŁZS i RZS, a także u chorych z zapaleniami stawów kręgosłupa, zwłaszcza w przebiegu ZZSK oraz MIZS. To jedyny preparat, który może być stosowany w Polsce w leczeniu dzieci między 8 a 18 rokiem życia. Obserwuje się jego skuteczne działanie również w farmakoterapii zespołu Sweeta, rumienia obrączkowatego oraz niektórych postaci pęcherzyc.

    Postać farmaceutyczna: Rp – proszek plus rozpuszczalnik do iniekcji podskórnych (0, 025 i 0,05 g).

     

    Abatacept (Abataceptum)

     

    To białko fuzyjne zawiera, oprócz Fc ludzkiej IgG1, fragment antygenu CTLA‑4, który uczestniczy w blokowaniu drugiego etapu aktywacji limfocytów T. Abatacept stosowany jest głównie w leczeniu RZS o umiarkowanym lub dużym nasileniu. Podaje się go w trzydziestominutowym wlewie dożylnym w dawkach dopasowanych do masy ciała pacjenta (500, 750 lub 1000 mg).

    Postać farmaceutyczna: Rpz – roztwór do wstrzyknięć (0,125 g/ml), proszek do przygotowania roztworu do infuzji (0,25 g).

     

    Alefacept

     

    Alefacept to proteina zbudowana z cząsteczki LFA-3 i ludzkiej IgG1, która blokuje i zmniejsza liczbę krążących limfocytów T CD4+. Lek ten może być podawany dożylnie lub domięśniowo w farmakoterapii łuszczycy.

     

    Inne białka infuzyjne dostępne w Polsce: aflibercept, belatacept oraz rilonacept.

     

    Anakinra

     

    Anakinra jest rekombinowanym homologiem ludzkiego receptora dla interleukiny-1 (hamuje aktywność biologiczną IL-1), stosowanym we wstrzyknięciach podskórnych w dawce dobowej wynoszącej 100 mg. To nieglikozylowane białko powoduje zmniejszenie aktywności procesu zapalnego oraz zahamowanie postępu zmian w obrębie stawów. Anakinrę wykorzystuje się przede wszystkim w terapii reumatoidalnego zapalenia stawów. Podawana jest w aktywnej fazie tej choroby, kiedy stwierdza się brak skuteczności działania innych leków modyfikujących proces zapalny, także inhibitorów TNF-α. Lek ten stosuje się ponadto w leczeniu choroby Stilla u osób dorosłych, a także w farmakoterapii młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów oraz zapalenia stawów w przebiegu tocznia rumieniowatego układowego.

    Postać farmaceutyczna: Rpz – roztwór do wstrzyknięć podskórnych (0,1 g/0,67ml).

     

    Powikłania i objawy nietolerancji leków biologicznych

     

    Leki biologiczne są na ogół dobrze tolerowane przez pacjentów. Uważa się je za stosunkowo bezpieczne, mimo że mogą sprzyjać występowaniu działań niepożądanych dotyczących najczęściej górnych dróg oddechowych, ale także zatok czy dróg moczowych. Czasami utrudniają też wczesną diagnostykę infekcji. Stosunkowo często obserwuje się:

    • zakażenia bakteryjne prątkami gruźlicy,
    • możliwy jest również rozwój listeriozy,
    • legionellozy,
    • chorób płuc spowodowanych grzybami Pneumocystis jirovecii
    • innych zakażeń grzybiczych i wirusowych.

    Leki biologiczne mogą wywołać nawrót wirusowego zapalenia wątroby typu B oraz spowodować wystąpienie lub nasilenie niewydolności krążenia. Ich wpływ na układ sercowo-naczyniowy może przyczynić się do rozwoju niewydolności serca. Po zastosowaniu tych preparatów obserwowane mogą być również powikłania neurologiczne, takie jak:

    • choroby demielinizacyjne,
    • zapalenie nerwu wzrokowego,
    • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu.

    Leki biologiczne niekiedy stanowią przyczynę zaostrzeń objawów niektórych chorób układu nerwowego, wykazują także potencjał prowokowania ujawniania się tych schorzeń (w tym stwardnienia rozsianego). Rzadko indukują rozwój tocznia układowego oraz pancytopenii. Wpływają też na wzrost poziomu enzymów wątrobowych. Ponadto osoby stosujące leki biologiczne z grupy inhibitorów TNF-α (gł. infliksimab) w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów przypuszczalnie mogą znaleźć się w grupie podwyższonego ryzyka rozwoju raka skóry (czerniaka), chłoniaków oraz innych nowotworów złośliwych.


    Wśród objawów nietolerancji leków biologicznych wymienia się najczęściej:

    • reakcje miejscowe po infuzjach dożylnych lub wstrzyknięciach podskórnych (wysypka, pokrzywka, świąd skóry, zaczerwienienie, reakcje zapalne i obrzęk, bóle mięśniowo-szkieletowe w miejscu wstrzyknięcia),
    • reakcje nadwrażliwości typu późnego (np. bóle stawowe, bóle głowy i gardła, dysfagia),
    • niekiedy również ostre reakcje poinfuzyjne, do jakich należą wstrząs anafilaktyczny i zespół toczniopodobny.

    Obserwowane są ponadto objawy grypopodobne, a więc gorączka, dreszcze, osłabienie, utrata apetytu, nudności, wymioty, biegunka oraz bóle mięśniowe. Może również dojść do podwyższenia stężenia lipidów i rozwoju zaburzeń gastroenterologicznych (gł. nudności, bóle brzucha, biegunka). Większość z tych objawów ma jednak łagodny charakter, występuje sporadycznie i ustępuje samoistnie po odstawieniu leków biologicznych.

     

    Przeciwwskazania do wdrożenia leczenia biologicznego


    Wśród przeciwwskazań do poddania chorego terapii lekami biologicznymi wymienia się głównie czynne lub utajone zakażenia prątkami gruźlicy oraz przebyte (w ciągu ostatnich 5 lat) i czynne choroby nowotworowe, ale również:

    • ostrą niewydolność krążeniowo-oddechową,
    • ciężkie zakażenia osłabiające odporność (posocznica, ropnie, zakażenia oportunistyczne),
    • choroby demielinizacyjne,
    • zapalenie nerwu wzrokowego.

    Leczenie biologiczne jest niewskazane u pacjentów mających niewydolność serca III lub IV stopnia. Ponadto nie zaleca się stosowania żadnego z leków biologicznych u kobiet będących w ciąży i karmiących piersią. Na ogół nie powinny one być podawane również dzieciom i młodzieży poniżej 18 roku życia.

    Szczególnego rozpatrzenia wymaga chęć wdrożenia takiego leczenia u pacjentów z wirusowym zapaleniem wątroby oraz zakażonych wirusem HIV. Farmakoterapia biologiczna musi być prowadzona szczególnie ostrożnie u tych pacjentów, u których podejrzewa się ryzyko wystąpienia nadwrażliwości na którykolwiek ze składników podawanego im leku biologicznego. Omówione preparaty mogą indukować wytwarzanie przeciwciał, dlatego należy zachować szczególną ostrożność i bardzo uważnie obserwować zwłaszcza tych chorych, którzy po dłuższej przerwie powtórnie poddawani są farmakoterapii biologicznej. Ponadto w trakcie jej trwania nie jest wskazane wykonywanie szczepień z wykorzystaniem szczepionek zawierających żywe lub atenuowane wirusy, głównie z uwagi na podwyższone ryzyko rozwoju infekcji.

    Autor: mgr Monika Pyzio

    Newsletter

    Chcesz otrzymywać informacje
    o nowych artykułach i produktach?

    Facebook_icon    GooglePlus_icon    YouTube_icon    twitter_icon

    Copyright © 2012-2015 Wylecz.to All Rights Reserved. Wszystkie prawa zastrzeżone

    Treści z serwisu wylecz.to mają na celu polepszenie, a nie zastąpienie, kontaktu pomiędzy Użytkownikiem Serwisu a jego lekarzem. Serwis ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Przed zastosowaniem się do porad z zakresu wiedzy specjalistycznej, w szczególności medycznych, zawartych w naszym Serwisie należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem. Administrator nie ponosi żadnych konsekwencji wynikających z wykorzystania informacji zawartych w Serwisie.  

    Zamknij ten komunikat

    Nasze strony wykorzystują pliki cookies.

    Na naszych stronach używamy informacji zapisanych za pomocą cookies m.in. w celach reklamowych i statystycznych. Mogą też stosować je współpracujące z nami podmioty, takie jak firmy badawcze oraz dostawcy aplikacji multimedialnych. W każdej przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Korzystanie z naszych serwisów internetowych bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zapisane w pamięci urządzenia. Więcej informacji można znaleźć w naszej Polityce Cookies.